Austurland
Austfirðir eru flestir djúpir og hlíðbrattir dalir og grafnir af jöklum ísaldartíma. Loðmundarfjörður og Seyðisfjörður eru nyrstir þeirra en á milli Héraðsflóa og Seyðisfjarðar er Borgarfjörður-eystri.
Borgarfjörður-eystri
Borgarfjörður-eystri er afskekkt sveit og er hæsti vegarkaflinn um Vatnsskarð í um 400 m hæð yfir sjó. Þaðan sést stórbrotið landslagið við Dyrfjalladal og í norðaustri er Sönghofsfjall. Farið er um Njarðvíkurskriður en þegar þeim lýkur sést fjörðurinn með öllum sínum blágrýtis- og litsrúðugu líparítfjöllum. Borgarfjörður-eystri er stór og gróðurmikil sveit og dalurinn langur og breiður. Fjarðará sem er dragá rennur um miðjan dalinn og eykst vatnsrennsli hennar eftir því sem neðar kemur vegna fjölda lækjarspræna sem bætast í hana á leið hennar til hafs. Í vestri eru Dyrfjöll en þau rísa hæst í um 1136 m hæð. Dyrnar sjálfar eru hið mikla skarð í hamraveggnum sem jökullinn hefur sorfið. Talið er að margar megineldstöðvar hafi verið á Borgarfjarðarsvæðinu og Dyrfjöll hafi verið ein af þeim en aldur þeirra er um 10-12. milljón ár. Allt frá þeim tíma hafa ár og jöklar grafið sig ofan í hraunlög hásléttunnar á svæðinu þar sem fyrirfinnast flestar bergtegundir á Íslandi. Fjöllin eru ýmist ljósleit, bleik eða rauðgul með svörtum tindum og nibbum. Þarna finnast bergkristallar, ópalar, jaspísar, glerhallar og ýmsar kristalsteindir. Einnig finnst baggalútur í Álftavík. Ystu fjöllin eru Geitafell og Svartafell en fyrir miðri sveit er Staðarfjall sem er um 621 m hátt og var myndefni eins frægasta listmálara Íslands, Jóhannesar Kjarvals sem ólst upp í Geitavík. Bakkagerði er lítið þorp á svæðinu en þar er útgerð aðalatvinnuvegur heimamanna. Á milli Borgarfjarðar-eystri og Loðmundarfjarðar eru svokallaðar Víkur en mestar þeirra eru Húsavík og Breiðavík en Álftavík er þeirra syðst. Álftavíkin er afgirt bröttum fjöllum og hér áður fyrr komust aðeins þaulkunnugir menn þangað landleiðina yfir eggjarnar hjá Álftavíkurtindi. Flestir fóru þangað sjóleiðina en lendingar voru í Folaldabás og Lotnu.
Fljótsdalshérað
Lagarfljót er afkomandi Jökulsár í Fljótsdal sem kemur undan Eyjabakkajökli í norðaustanverðum Vatnajökli og setur mikinn svip á Fljótsdalshéraðið. Í Fljótsdalnum sameinast Jökulsáin Keldná úr Suðurdal og við fljótsbotninn tekur Lagarfljótið við með sínum jökulvatnsblæ. Yfirborð Fljótsins er í um 20 m hæð yfir sjó, en lengdin er um 30 km frá Jökulsárósum að brúnni við kauptúnið Egilsstaði. Breiddin er um 3 km þar sem hún er mest, en Fljótið er dýpst um 111 km. Lagarfljótið er frægt fyrir þær sakir að talið hefur verið um langa hríð að þar búi hinn stóri Lagarfljótsormur sem sést þó heldur sjaldan. Allt landslag á Fljótsdalshéraði ber vott um landmótunarafl jökla ísaldartímans. Þar sjást jökulsorfnir dalir, hvalbök, malarásar, grópir og jökulrákir með mismunandi stefnu. Á kuldaskeiði hefur jökullinn skriðið út undir Lagarfoss og lokað mynni Fagradals og Jökuldals.
Mikil byggð er við Lagarfljótið enda er þar kaupstaður Austurlands Egilsstaðir, umvafinn skógi. Hallormstaðarskógur er við ofanvert Lagarfljótið en hann er einn stærsti skógur á landinu. Innarlega í skóginum er Atlavíkin sem kennd er við Graut-Atla Þiðrandsson landnámsmann. Í austri er austfjarðarfjallgarðurinn þar sem Skúmhöttur og Kistufell bera hæst eða um 1240 m há. Lengst í suðvestri er Snæfell sem er hæsta fjall Austurlands. Hallormstaður er í útjaðri Þingmúlaeldstöðvarinnar sem var mjög stór megineldstöð á Tertíertímabilinu. Litskrúðugt líparít hennar sést vel í Skeiðdalsfjöllum. Berggrunnurinn á svæðinu er aðallega basalt, líparít og andesít. Á upphéraði er mikil veðursæld og er sólargangurinn um miðsumar lengri í Hallormstað en hinum megin fljótsins. Skógræktin á Hallormstað er friðuð og þarna er miðstöð skógræktar á landinu.
Hálendið Norðaustan Vatnajökuls
Fjallið Snæfell sem er um 1833 m á hæð gnæfir yfir jöklum og öræfum hálendisins á þessum slóðum. Vestan fjallsins sjást tindar Kverkfjalla um 1920 m háir og enn vestar sést Bárðarbunga í Vatnajökli um 2000 m há. Öræfajökull sem er sunnan í Vatnajökli er hins vegar hæstur íslenskra fjalla. Öræfin í kringum Snæfell eru í um 6-700 m hæð yfir sjó og sunnan við fjallið eru Þjófahnjúkar en norðan við það eru Nálhúshnjúkar og Hafursfell. Snæfell sjálft er eldkeila úr líparíti og móbergi eins og flest fell og fjöll í kring. Þessi eldkeila hefur ekki verið virk á Nútíma. Líparít sést helst austan Eyjabakka en basalt er ríkjandi í sjálfum berggrunni svæðisins. Snæfell stendur um 30 km austan við hið virka landreks- og eldgosabelti Íslands norðan Vatnajökuls. Við rætur fjallsins eru Eyjabakkar sem er fornt jökullón frá ísaldarlokum sem hefur fyllst af framburði Lagarfljótsins. Í dag er þarna vatna- og votlendissvæði með fjölbreyttu gróður- og dýralífi. Þar er einnig eitt aðalvarpland heiðargæsa og bithagar hreindýra. Eyjabakkajökull er lítill og stuttur og skríður niður fjalladal í Vatnajökli sem nær að fjallinu Grendli en suðvestan hans eru Goðahnjúkar. Hoffellsjökull skríður niður í Hornafjörð en á milli hans og Eyjabakkajökuls er svokallað Djöflaskarð. Brúarjökull gengur fram á milli Eyjabakkajökuls og Kverkfjalla en framan við hann eru Vesturöræfi frá Jökulsá á Brú og austur að Snæfelli. Brúaröræfin kallast svæðið vestan við Jökulsá á Brú. Á Vesturöræfum er að mestu gróið land frá Hrafnkelsdal og inn undir Brúarjökul.
Dimmugljúfur (Hafrahvammsgljúfur) eru nokkru norðar á svæðinu en við Ytri-Kárahnjúk eru þau dýpst eða um 160 m. Á ísöld gaus þarna í 18 km langri sprungu og við það mynduðust Kárahnjúkar. Í lok ísaldar var mikið og stórt lón sunnan við hnjúkana og inn að jökli en smám saman gróf áin Jökla sér farveg við Ytri-Kárahnjúk og rauf stífluna. Kringilsárrani sem kemur undan Brúarjökli er friðland vegna jökulmenja þar en er einnig vinsælt beitiland hreindýra.
Brúar- og Vesturöræfin eru griðland og kjörsvæði hreindýra sem halda sig þar í kringum Snæfell frá vori og fram á haust en í slæmu árferði leita þau niður í sveitir Austurlands. Hreindýr voru fyrst flutt til Íslands frá Noregi árið 1771 en síðast til Vopnafjarðar árið 1787. Talið er að núlifandi hreindýrastofn á Austurlandi séu afkomendur þessara vopnfirsku dýra og jafnvel blönduð dýrum úr Þingeyjarsýslu. Fengitími hreindýra er í lok september og í október, en burðartími í mai og fram í júní. Mesta burðarsvæði íslenskra hreindýra er í slakkanum austan og upp af Jöklu frá Kárahnjúkum og inn að jökli.
Norðan Brúaröræfa eru Möðrudalsöræfi, en Jökulsá á Fjöllum skilur þau frá Ódáðarhrauni og Mývatnsöræfum. Þarna eru mestu auðnir á Íslandi.
Austfirðir
Berufjörður er syðstur Austfjarða en Loðmundarfjörður er þeirra nyrstur. Á milli eru Reyðarfjörður, Mjóifjörður, Fáskrúðsfjörður og Reyðarfjörður sem er þeirra lengstur. Fjallgarðurinn er frá Tertíertímabilinu og að mestu leiti blágrýtisstafli með líparítskriðum og fjöllum inn á milli. Norðan Berufjarðar er Breiðdalur sem er ólíkur hinum fjörðunum vegna þess að þar er vík að sjó í stað fjarðar. Berufjörður og Breiðdalur hafa sameiginlegan fjallgarð en innri hluti hans er forn megineldstöð um 8 milljón ára gömul frá Tertíertímabilinu. Þjóðvegurinn frá Héraði liggur yfir Breiðdalsheiði en þar ná hæstu tindar um 1100 m hæð. Kjarni Breiðdalseldstöðvarinnar er við Dýrhallstind, Rauðafell, Matarhnjúk, Ófærudalsnafir og Berufjarðartind.
Vestan Beruness er Gautavík sem var forn siglinga- og verslunarstaður áður en verslun hófst á Djúpavogi. Við Gautavík verða kaflaskipti í landslanginu en þar er útjaðar eldstöðvarinnar. Í hlíðinni fyrir ofan Gautavík er að finna flikruberg sem myndast við hamfaragos þegar svokölluð helský veltast niður hlíðar eldfjalls og gosgufur og hraunbráð fara saman. Þetta hraunlag er að finna víða í fjöllum Austfjarða. Austfirðir bera vitni afkasta skriðjökla á ísöld en aðalskriðjökullinn hefur stefnt í norður og út frá honum gengið minni jökultungur til austurs sem mótað hafa firðina.
Teigarhorn sem nú er friðlíst er við sunnanverðan Berufjörð en staðurinn er frægur fyrir þokuna sem þar er algeng og reyndar á Austfjörðum og kölluð er Austfjarðarþokan. Þar er líka frægur fundarstaður geislasteina en þar hafa fundist 7 tegundir af 20 á Íslandi en um 50 tegundir eru til í heiminum.
Hamarsfjörður og Álftafjörður eru ein heild landfræðilega en þeir eru fremur lón en firðir í dag. Lónið var til forna mun dýpra og skipgengt en það grynnkar aðallega vegna framburðar og flutnings sandsalla af landi og með sjávarstraumum. Einnig er talið að landris eigi einhvern þátt í því, en jökulfargi ísaldar létti seinna af þessum landshluta en öðrum. Hugsanlega með tímanum mun þetta lón verða að gróskumiklum mýrarflóa. Þvert á firðina liggur langt malarrif um 12 km langt sem kallast Starmýrarfjörður og endar við Melrakkanesós. Eyjan Papey liggur nokkuð utar. Á vorin koma álftir sem hafa átt vetrarsetu erlendis og staldra við á lóni fjarðanna. Hvergi á Íslandi safnast eins margar álftir saman og þarna. Á haustin koma þær aftur og þá heilu fjölskyldurnar af heiða- og fjallvötnunum á leið til vetrarstöðvanna. Inn af Hamarsfirði er Hamarsdalur en út með firðinum norðanverðum er Búlandsnesið. Upp af því rís svo hinn tignarlegi og þríhyrndi Búlandstindur í um 1068 m hæð. Skammt frá tindinum stendur þorpið Djúpivogur sem var mikilvæg verslunarhöfn um 1589 en nú er þar lítll útgerðarbær. Rétt utan við Djúpavog eru gjöful fiskimið á mörkum hins hlýja sjávar Suðurlands og kalda Austfjarðarstraumsins. Þjóðverjar versluðu við Fýluvog á Búlandsnesi í um 80 ára skeið áður en verslun hófst á Djúpavogi.
Í Rauðuskriðu í Hálsfjalli sem er í norðanverðum Hamarsfirði finnst dasít sem er sjaldgæft líparítafbrigði. Þessi bergtegund er straumflögótt og brotnar í hellur og flögur. Í dasíti er kvarts og ólivin sem er mjög sjaldgæft í einni og sömu bergtegundinni. Í dölum Álftafjarðar finnst flikruberg en flikrubergslagið þar er um 100 m þykkt.
Sunnan fjarðanna eru Hvalnes- og Þottárskriður gróðurvana og varasamar. Oft eru þær farartálmi vegna skriðufalla. Bergið í skriðunum og fjöllunum þar inn af er komið úr Álftafjarðareldstöðinni og þarna finnast margar gerðir gosbergs. Eldstöðin er útkulnuð megineldstöð. Í landi Þvottár hefur fundist gull, silfur og fleiri málmar í göngum og æðum Álftafjarðareldstöðvarinnar, en gull er talið berast með kviku frá djúpbergi.