Öxarfjörður

Þjóðgarðurinn í Jökulsárgljúfrum er í Öxarfirði en hann var stofnaður árið 1973 og er einn af þremur þjóðgörðum á Íslandi. Fjölbreytt gljúfralandslag er í honum og þar eru fossarnir Dettifoss og Hafragilsfoss. Hólmatungur, Vesturdalur og Hljóðaklettar eru einnig innan þjóðgarðsins.

Jökulsárgljúfur urðu til við átök vatns og elds, en áður en þau mynduðust var þarna aðeins dæld í landslaginu. Jökulberg og móbergslög í veggjum gljúfranna benda til þess að vatn og jökull hafi fyllt þessa lægð af og til. Gos hefur orðið í Stóra-Víti á Reykjaheiði og þá runnið mikið dyngjuhraun sem hefur náð fjalla á milli í Kelduhverfi og í sjó fram. Jökullinn hefur síðan gengið fram og inn yfir hraunið að hluta til en síðan hörfað aftur. Fyrirrennari Jökulsár á Fjöllum á sinn þátt í mótunarsögu gljúfranna því í henni hafa orðið stórhlaup á milli þess sem vatnið frá jöklinum gróf sig ofan í berggrunninn. Fyrir um 8000 árum hefur orðið gos á tveimur stöðum í Jökulsárgljúfrum. Á gígaröð í Rauðhólum þar sem hraun hefur komið upp um gossprungu sem lá í farvegi árinnar og hálffyllt ysta hluta gljúfranna. Hljóðaklettar eru framhald þessarar gígaraðar til norðurs en þeir urðu til við að Jökulsá sópaði lausu efni gíganna burt en skildi eftir gígfyllingarnar í gosrásunum. Hitt gosið hefur orðið í Randhólum innar í gljúfrunum en þeir eru hluti af einni lengstu gossprungu Íslands. Sprungan skásker Jökulsárgljúfrin rétt neðan við Dettifoss en hún er í heild um 60-70 m löng og nær frá Melrakkasléttu í norðri, suður um land. Á sprungunni eru fjöldi eldvarpa og hraun hafa runnið frá Randhólum alla leið niður á sand.

Jökulsá á upptök í Vatnajökli en þar eru eldstöðvar sem valda flóðum í ánni þegar þær gjósa. Ásbyrgi sem er hamradalur í Kelduhverfi, mótaðist í hlaupi í Jökulsá fyrir um 4600 árum og aftur fyrir um 3000 árum sem dýpkaði það enn meira og farveginn neðan við Hljóðakletta. Fyrir um 2500 árum virðist svo hafa orðið annað hamfaraflóð í ánni við eldsumbrot í Kverkfjöllum og gljúfrin fylltust. Flóðið hefur rutt hraunum og öllum helstu hindrunum úr gljúfrunum og í þetta skiptið tók Ásbyrgi á sig núverandi mynd. Sunnan Ásbyrgis eru víðfem heiðarlönd og gróin hraun en norðan þess eru miklir og stórgrýttir sandar sem Jökulsá hefur hlaðið allt niður til sjávar í Öxarfirði. Ásbyrgi er hömrum girt á alla vegu nema til norðurs og er mest allt jafnbreitt. Innan við eyjuna þrengist það hins vegar mikið. Sagan segir að Ásbyrgi sé hóffar áttfætts hests Óðins. Randhólagígaröðin skarst í sundur við Hafragil og þar sjást nú innviðir eldgígsins í gljúfurbarminum austan megin árinnar. Allt efnið sem kom í þessum hamfaraflóðum settist á botn Öxarfjarðar. Þessi stóru hlaup í Jökulsá hafa trúlega verið um 200.000 rúmmetrar á sek og hefur þeim einna helst verið líkt við Kötluhlaup. Jökulsá hefur tekið með sér heilu bergin, jafnvel hundruð tonna að þyngd. Atburðarrás sem þessi hefur veruleg áhrif á umhverfið og breytir öllu landslagi í einni svipan.

Hraundrangarnir Karl og Kerling standa upp úr botni gljúfursins innan við Vesturdal og sagt er að þau eigi bústað í Tröllahelli sem er í austurbakka gljúfranna.

Heiðarlandið inn af Öxarfjarðarbotni er afrennslislaust á yfirborði. Úrkoman sem þar fellur rennur fram undan hraunbreiðunum sem vatnsmiklar lindir.

Dettifoss er einn mesti foss á Íslandi. Hann er skolgrár, 58 m hár, breiður og vatnsmikill og með gróðurvana klappir og auðnina tóma í kring. Skammt ofar er fossinn Selfoss sem er efstur fossanna í Jökulsárgljúfrum. Neðan við Dettifoss er Hafragilsfoss og nálægt Hólmatungum eru Réttarfoss og Vígbjargsfoss.

Melrakkaslétta

Skaginn á milli Öxarfjarðar og Þistilfjarðar, norðaustast á landinu er flatlendur og nafnlaus. Á honum er Melrakkaslétta sem nær frá Snartastaðanúpi í Núpasveit, að Hólsvík í austri sem Ormarsá rennur frá Öxarfjarðarheiði. Þarna kemur hafísinn oft upp að ströndum og stundum festir hann þar land. Fjöll á Melrakkasléttu eru aðeins í vestri við Öxarfjörðinn. Núpasveit er við austanverðan Öxarfjörð og er sveitin kennd við fjallið Núpa syðst í sveitinni. Núpur þýðir “bratt fjall” og mörg slík eru á þessum slóðum. Norðan fjallsins er Valþjófsstaðafjall sem er móbergsnúpur, en norðan hans er Presthólahraun. Hraunið sem nær næstum til sjávar er vel gróið og í því er nokkuð um gervigíga. Í norðvesturhorni Sléttu er fjallið Rauðinúpur sem er eldstöð sem talin er hafa gosið seint á ísöld. Fjallið er um 73 m á hæð og í því er mikil og rauð gígskál. Þar er allt fullt af svartfugli og rítu og þar er einnig nyrsta súlubyggð á landinu. Norðurströnd Sléttunnar er láglend og þar er mikið um tanga og nes, lón og vötn og allt iðandi af fugli og fiski. Flest býli þar eru nú í eyði. Hraunhafnartangi og Rifstangi liggja út frá Sléttunni, en Hraunhafnartangi er nyrsti tangi á Íslandi og nær lengst norður í haf en Rifstangi er aðeins styttri. Norðurheimskautabaugurinn liggur um 3 km undan landi við Rifstanga, en sami baugur sker Grímsey.

Berggrunnur Melrakkasléttu er úr grágrýti frá ísaldartíma og þar eru móar, mosaþembur og mýrlendi eins og annars staðar á heimskautasvæðum.

Blikalónsdalur er um miðbik Melrakkasléttu og er sigdalur sem myndast hefur vegna landreks svipað og á Þingvöllum. Dalurinn er ekki djúpur en er um 20 m langur og hverfur undir Kerlingahraun sem er yngsta hraun Sléttu og runnið úr einni af lengstu gossprungum landsins. Undir Blikalónsdal er mikið af lindum sem streyma fram og austan dalsins eru vötn sem hafa ekkert afrennsli á yfirborði.

Ódáðarhraun

Ódáðarhraun er eins konar eyðimörk vegna lítillar úrkomu og þar finnast úfin og slétt hraun, sandar, móbergsfjöll, vötn og tjarnir. Undan hrauninu streyma lindir og í nágrenni þeirra eru vinjar í eyðimörkinni. Ein þessara vinja eru Herðubreiðalindir. Herðubreið, drottning íslenskra fjalla, stendur stök á hálendinu norðan Vatnajökuls en þar er friðland síðan 1974 sem nær allt að Herðubreiðalindum og Grafarlands nokkuð norðar.

Herðubreið

Herðubreið er stapi úr basalti, mjög reglulegur í formi með skriðrunnar og brattar hlíðar. Toppurinn er snæviþakin keila í um 1682 m hæð yfir sjó sem sést víða að. Fjallið stendur á rekbeltinu og hefur myndast á ísöld við það að gosefni hlóðust upp ofan á sprungu og upp úr jöklinum. Þetta gos hefur verið með stærstu gosum á Íslandi.

Dyngjufjöll

Suðvestan Herðubreiðar eru Dyngjufjöll einnig í Ódáðarhrauni og er Þorvaldstindur, hæsti tindurinn, um 1510 m hár. Dyngjufjalladalur liggur í norður og suður. Vestan hans eru Dyngjufjöll-Ytri sem er móbergsfjallgarður, en austan hans eru Dyngjufjöllin. Þau eru á nær hringlaga 250 ferkílómetra grunnfleti og eru virk mengineldstöð sem var sígjósandi á ísaldartíma. Fjöllin eru aðallega úr móbergi og gosefnin hafa hrúgast upp yfir gosopunum og myndað þennan mikla fjallabálk.

Askja sem er hringlaga sigdæld í Dyngjufjöllum er um 6000 ára gömul. Hún er 8 km í þvermál og um 50 ferkílómetrar. Barmar hennar eru milli 200-400 m háir og misbrattir. Austan hennar er öskjuopið en norðan hennar er Jónsskarð. Sunnan Öskju eru gönguleiðir um Trölladyngjuskarð og Suðurskarð. Í botni hennar eru hraun ýmist úr nærliggjandi fjöllum eða henni sjálfri. Öskjuvatn hefur ekkert afrennsli á yfirborði en er um 11 ferkílómetrar og um 220 m djúpt. Vatnið er það dýpsta á Íslandi.

Á Dyngjufjalla- og Öskju svæðinu hafa orðið stórfengleg eldsumbrot í gegnum tíðina en ekkert hefur þar gerst síðan árið 1961. Þarna er landið á stöðugri hreyfingu og gosið getur hvenær sem er.

Kverkfjöll

Í norðurjaðri Vatnajökuls er fjallabálkur á milli Brúar- og Dyngjujökuls sem heitir Kverkfjöll. Þetta fjalllendi nær langt inn undir Vatnajökul. Þarna eru tveir af hæstu tindum á Íslandi sem ná í um 1920 og 1860 m hæð. Tindarnir eru sitthvoru megin Kverkfjalla en á milli skríður Kverkjökull fram til norðurs. Í norðaustur er mun lægri Kverkfjallarani úfinn og tindóttur, sem nær allt til Hvannalinda. Í kringum allan fjallabálkinn eru Vatnajökull og jökulfljót. Áin Kreppa er austan hans en hún á upptök sín í Brúarjökli. Jökulsá á Fjöllum er vestan hans og á upptök sín í Dyngjujökli. Báðar árnar eru mjög straumþungar og nánast ófærar yfirferðar. Í Kverkfjöllum er virk eldstöð sem hefur með röð eldgosa hlaðið upp fjallabálknum. Í Hveradal í hlíðum Kverkfjalla og undir jöklinum er mikil eldvirkni og þar kraumar jarðhitinn undir enda eitt mesta jarðhitasvæði landsins.

Vopnafjörður

Fjörðurinn á milli Bakkaflóa og Héraðsflóa heitir Vopnafjörður og opnast hann til norðausturs. Við sunnanverðan fjörðinn eru Smjörfjöll (Krossavíkurfjöll) sem aðskilja Vopnafjörð frá Fljótsdalshéraði. Smjörfjöll eru hæst um 1250 m há og er nafn þeirra komið vegna smjörguls líparítsins sem í þeim er. Inn af þeim tekur við Smjörvatnsheiði sem er mun lægri en fjöllin sjálf.

Vopnafjörður er á mörkum tveggja ólíkra landslagsheilda og skilur að austfirska fjalllendið og heiðar norðausturlands. Blómlegir dalir Vopnafjarðar eru mótaðir eftir skriðjökla en Hofsárdalur er þeirra mestur og er í raun undirlendi fjarðarins. Hofsá rennur um dalinn en hún er kunn laxveiðiá.

Burstafellsskógar eru innar í Hofsárdalnum og á Burstafellsbrúninni eru Nykurvatn og Þuríðarvatn. Þuríðará streymir úr Þuríðarvatni í gegnum Þuríðargil sem hún hefur grafið í hraun- og millilög Burstafells. Árið 1980 fundust steingerðar beinaleifar í rauðum millilögunum gilsins. Þessi jarðlög eru frá lokum Tertíertímabilsins og um 3 – 3.5 milljón ára gömul. Þessi beinafundur er talinn lykillinn að óljósri fortíð Íslands og bendir hugsanlega til þess að landið hafi á þessum tíma ekki verið eyja heldur hluti af meginlandi Ameríku eða Evrópu.

Á heiðunum vestan og norðan Vopnafjarðar er mikil jarðvegseyðing og sandstormar blása landinu þar burt. Uppblásturinn nær nú alla leið inn á Möðrudals- og Mývatnsöræfi. Í jarðlagastafla Vopnafjarðar eru blágrýtishraunlög sem kallast efri og neðri basaltmyndunin. Á milli þeirra eru svokölluð Vindfellslög sem eru að mestu sand- og leirsteinn. Setlögin mynduðust á Tertíertímanum þegar langt var á milli eldgosa og lauf og barrtré virðast hafa dafnað vel. Mikið er af surtarbrandi í Vindfellslögunum sem ber vott um að þarna hefur verið skóglendi en þó ekki samfellt.

Jöklar hafa leikið lausum hala um hásléttuna vegna lítils aðhalds og myndað þar ávalar hæðir og lægðir í stað djúpra fjarða, en Vopnafjörður er svo víður að hann telst fremur flói en fjörður.