Skagafjörður
Í Skagafirði eru eyjarnar Drangey, Málmey og Þórðarhöfði. Eyjurnar eru fremur ungar jarðmyndanir sem liggja ofan á mun eldra bergi, en þessi jarðlög urðu til á íslandartímanum. Málmey er elst eyjanna en hraunlög hennar hafa storknað á hlýskeiði ísaldartíma. Þórðarhöfði er gígtappi frá jökulskeiði en Drangey er úr móbergi og leifar eldstöðvar sem bæði jökull og sjór hafa rofið í burtu.
Drangey
Eyjan er um 180 m há og aðeins er hægt að klífa hana á einum stað. Farið er upp úr Uppgönguvík sem er vestanvert á eyjunni. Nafnið er komið af dröngum norðan og sunnan hennar sem hétu karl og kerling en kerlingin stendur nú aðeins ein eftir. Karlinn hvarf fyrir um 200 árum. Mikill fugl er í eyjunni á varptíma en þarna finnst álka, langvía, lundi og rita. Svartfugl eyjarinnar kallast Drangeyjarfugl á þessum slóðum. Í þessari eyju bjó Grettir Ásmundarson sterkasti Íslendingur fyrri tíma ásamt bróður sínum Illuga og þrælnum Glaumi. Enn er sigið eftir fugli og eggjum í Drangey og lundi er veiddur þar á bjargbrúnum. Eyjan er úr lagskiptu móbergi og þar eru ótal hraunkleggjar, bergbrot og æðar úr basalti. Bergstálið veðrast mishratt og myndar óteljandi syllur, holur og bríkur sem er ákjósanlegasti varpstaður fyrir bjargfugla.
Öxnadalur
Í Öxnadal eru tindar Drangafjalls þar sem hrafninn á sér óðal en Hraundrangi er þeirra tignarlegastur. Kista heitir einn tindurinn og sagt er að þar sé gullkista. Áin Öxnardalsá liðast um dalinn. Neðan við Drangafjall er mikil bergskriða sem kallast Hraunshraun vestan árinnar. Austan árinnar eru Hólahólar en talið er að þeir hafi myndast þegar allur efri hluti Háafjalls sem nú heitir Drangafjall rifnaði endilangt og bergfyllur steyptust niður. Megnið skreið á botn dalsins og um 130 m upp í fjallshliðarnar hinum megin í dalnum. Nú sést þar stórgrýtt urð fyrir neðan fjallið. Hraunsvatn er í um 500 m hæð en í því er mikið um smávaxinn silung.
Ofan á berggrunni Öxnadals liggur öskulagið H5 úr Heklu, en ekki er vitað nákvæmlega aldur bergrunnsins. Líklegt er talið að hann sé frá lokum ísaldartíma. Jökullinn hefur sorfið þverhníptar fjallshlíðar Öxnadals. Í þessum dal ólst upp Íslandsskáldið og náttúrufræðingurinn Jónas Hallgrímsson.
Tröllaskaginn
Hálendið á milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar heitir einu nafni Tröllaskagi og er einn mesti fjallbálkur á landinu. Hann er úr blágrýti frá Tertíertímabilinu og hafa mótunaröflin frá ísaldartímanum sett svip sinn á landslag hans. Bæði í Skagafirði og Eyjafirði voru skriðjöklar sem gengu í norður. Öxnadalur, Hörgárdalur, Skíðadalur og Svarfaðardalur eru allir myndaðir eftir miklar jökultungur. Fyrir ísöld var Tröllaskaginn hluti af hásléttu sem svo vatnsföll og jöklar hafa sorfið síðustu 3 milljónir ára. Yst á skaganum sést lítið af þessari gömlu hásléttu en nú eru þar hvassar og skörðóttar fjallseggjar með misháum tindum og hnjúkum. Innar sjást hins vegar leifar hásléttunnar á flötum kollum fjallanna upp af þverhníptum hamrahlíðum og jökulskálum. Eyjafjarðarhálendið er talið hafa verið svokallað jökulskerjasvæði sem stóð upp úr jöklinum á íslandartíma en tegundauðgi gróðurs í Svarfaðardal og á Eyjafjarðarsvæðinu bendir til þess að ýmsar plöntur hafi bjargast. Fjöll Tröllaskagans eru mörg um 800-1300 m há og á stöku stað ná þau um 1500 m hæð eins og fjallið Kerling vestan Grundar í Eyjafirði. Viða eru jökulfannir, hvilftarjöklar og dragár blandaðar af jökulvatni í flestum aðaldölum skagans. Í leysingum á vorin geta þessar ár orðið að stórfljótum því mikill snjór safnast á Tröllaskagann.
Svarfaðardalur
Dalurinn nær frá sjó að píramídanum Stól í Skíðadal en þar klofnar hann í Skíðadal og Svarfaðardal. Um 1000 m há fjöll eru allt í kring en opið í átt að sjó. Dýrafjallshnjúkur í Skíðadal er hæstur um 1456 m. Svarfaðardalsá og Skíðadalsá renna um dalina og sameinast svo.
Á móts við bæina Tjörn og Velli í Svarfaðardal eru víðlendar og gróskumiklar flæðiengjar með miklu fuglalífi, en þar er nú Friðland Svarfdæla.
Þarna er skjálftasvæði sem er á hliðrunarbelti sem tengir flekaskilin í Öxnafirði við Kolbeinseyjarhrygginn. Dalvíkurskjálftinn var síðasti stórskjálftinn sem reið þarna yfir árið 1934 en hann átti upptök sín milli Dalvíkur og Hríseyjar á botni Eyjafjarðar. Flest hús á Dalvík skemmdust í skjálftanum og mörg féllu. Svarfaðardalur er kenndur við landnámsmanninn Þorstein svörfuð og í dalnum voru stundaðar galdrabrennur. Á áreyrunum fyrir neðan Mela hófust galdrabrennur á Íslandi árið 1625 þegar Jón Rögnvaldsson var brenndur þar. Sagan um Bakkabræðurna Gísla, Eirík og Helga eru einnig úr Svarfaðardal en sagan segir að þeir hafi verið svo vitlausir að þeir vissu ekki hvað þeir hétu svo þeir voru allir kallaðir Gísli-Eiríkur-Helgi. Margir merkismenn eru einnig úr þessum dal eins og t.d. Kristján Eldjárn Þórarinsson fyrrverandi forseti Íslands, fornleifafræðingur og skáld.
Fjörðurnar
Á skaganum milli Eyjafjarðar og Skjálfandi er Hvalvatnsfjörður austastur, vestar er Þorgeirsfjörður og enn vestan er lítil vík sem heitir Keflavík. Vestan við þessa litlu Keflavík er fjallið Gjögur sem er ysta ræma Látrastrandar við Eyjafjörð. Norðurhluti þessa skaga er kallaður í Fjörðum. Austan við Fjörðurnar er Flateyjardalur, en þaðan í norður er eyjan Flatey á Skjálfanda. Fjallarani sem hefst í Bjarnarfjalli í Hvalvatnsfirði sem er lengsti dalurinn aðskilur Fjörðurnar og Flateyjardal. Allar sveitirnar þarna eru í eyði. Hvalvatnsfjarðará rennur um dalinn en hún er dragá sem verður oft að hrikalegu stórfljóti í vatnavöxtum. Fjörðurinn ber nafn sitt af vatni sem heitir Hvalvatn.
Fjörðurnar eru hluti blágrýtismyndunar Tertíertímabilsins og trúlega er þarna elsta berg á Norðurlandi. Rétt fyrir utan Fjörðurnar er misgengi frá Húsavík þvert yfir Skjálfanda og meðfram landi á Fjörðum. Annað misgengi er samsíða en mun utar og nær frá Axarfirði í stefnu rétt utan Grímseyjar. Brota- og hliðrunarbeltin eru kennd við Húsavík og Tjörnes en þau eru á flekamörkum og tengja rekbeltið í Öxnafirði við enda Kolbeinseyjarhryggsins. Vegna þessa hliðrunarbeltis eru Fjörðurnar nátengdar skjálftavirkni á Skjálfanda og oft hafa hús hrunið í Fjörðum og Flateyjardal.
Fjöllin á Leirdalsheiði í Fjörðum eru úr blágrýti, líparíti og innskotsbergi sem ber vott um forna megineldstöð. Leirdals- og Flateyjardalsheiði eru mótaðar af jökulfargi ísaldartímans. Sjávarstaðan var þarna um 100 m lægri en nú þegar jökullinn var sem mestur og náði tunga hans þá landleiðina til Grímseyjar um hrygg sem nú er neðansjávar. Þorgeirshöfði hefur þá trúlega verið jökulsker. Sveitin þarna lagðist í eyði árið 1944.
Fnjóskadalur (Hnjóskadalur)
Fnjóskadalur er um 40 km langur og opnast út í Höfðahverfi við Eyjafjörð, en liggur svo í boga til austurs þar sem hann nefnist Dalsmynni. Áfram sveigir hann til suðurs meðfram Vaðlaheiðinni norðanverðri og klofnar svo innst í þrjá dali sem allir eru í eyði. Dalirnir þrír heita frá vinstri Bleiksmýrardalur sem nær upp undir Sprengisand, Hjaltadalur og Timburvalladalur lengst til austurs. Áin Fnjóská rennur um Fnjóskadalinn, en hún er dragá. Til norðausturs er Ljósvatnsskarð með Ljósavatni en þar skammt frá er Goðafoss. Sunnan Ljósavatnsskarðs er Háafell sem endar í Hálshnjúk. Niður við Fnjóská á melunum undir Hálshnjúk var Þingstaðurinn Leiðar (Leiðarnes). Sunnar er Háafell kallað Vaglafjall en vestan undir því og að bökkum Fnjóskár er Vaglaskógur. Innar í Fnjóskadalnum eru Lundsskógur og Þórðarstaðaskógur. Í Lundsskógi eru mjög hávaxnar bjarkir.
Fnjóskadalurinn hefur verið hluti af hraunsléttu Mið-Norðurlands á Tertíertímabilinu. Skriðjöklar hafa grafið dalinn á ísöld og stefna þeirra hefur verið út dalinn og yfir Flateyjardalsheiði. Jöklar hafa einnig grafið skarð í átt til Eyjafjarðar þar sem nú er Dalsmynni. Á síðasta hlýskeiði ísaldartíma fyrir um 12.000 árum er talið að um 40 km langt vatn hafi verið í dalnum. Vegna skyndilegs kuldakasts hefur jökullinn stíflað dalinn og vatnið myndast. Hægt er að sjá strandlínur þess í hlíðum dalsins, nyrst í um 217 m hæð en sunnar í um 250 m hæð.
Vaglaskógur er á um 300 hektara svæði og með hávöxnustu skógum Íslands. Birki vex þar í yfir 12 m hæð og þar er miðstöð Skógræktar ríkisins á Norðausturlandi.
Skjálfandafljót
Goðafoss í Skjálfandafljóti er í Ljósavatnsskarði við minni Bárðardals. Dalurinn er á mörkum blágrýtis- og móbergssvæða Norðurlands og er með lengstu afdölum á landinu. Í vesturhlíðum dalsins er blágrýti frá Tertíertímabilinu en austan megin í honum er móberg og hraunlög frá hlýskeiðum ísaldar. Fyrir um 8000 árum varð mikið eldgos í Ódáðarhrauni og rann þá Bárðardalshraun niður dalinn og út í sjó. Nú er nyrsti hluti hraunsins ýmist undir sandi eða undir Aðaldalshrauni.
Skjálfandafljót á upptök sín í Vonarskarði á milli Vatnajökuls og Tungnafellsjökuls. Fljótið er ekki bara jökulvatn því mikið af lindarvatni úr Ódáðarhrauni rennur einnig í það. Vatnsfallið er það fjórða lengsta á Íslandi um 180 km langt. Nokkrir fossar eru í Skjálfandafljóti. Efstur þeirra við Fossgljúfur nálægt Vatnajökli er fossinn Gjallandi. Næst eru fossarnir þrír Hrafnabjargarfoss, Ingvararfoss og Aldeyjarfoss. Aldeyjarfoss er mjög fallegur foss og umvafinn stuðlabergi. Næst kemur Goðafoss en hann er stíflufoss og skiptist í tvo meginfossa og nokkra smærri. Fossinn er frá 9-17 m hár og neðan við hann er um 100 m breitt gljúfur.
Nokkru neðar klofnar Skjálfandafljót um Þingey sem er gamall Þingstaður sveitarinnar, en vestan við Þingey rennur aðalkvísl fljótsins. Þar fellur Barnafoss. Eystri kvíslin rennur fram af norðurenda Þingeyjar og þar fellur Ullarfoss. Neðan við Ullarfoss er mikið sléttlendi sem nær um 25 km til sjávar og þar eru miklar flæðimýrar. Kaldakinn heitir sveitin vestan fljótsins en að baki hennar eru Kinnarfjöll sem er mikill blágtýtisfjallgarður.
Mývatnssveit
Reykjahlíð er þéttbýliskjarninn í Mývatnssveit og stendur við Mývatn sem er eitt sérkennilegasta og lífríkasta vatn á Íslandi. Vatnið er í um 277 m hæð yfir sjó með láglendi allt í kring. Vatnið er með stærri stöðuvötnum á landinu en það er um 40 ferkílómetrar. Vatnið er fremur grunnt og er aðeins um 1 m þar sem það er grynnst en um 4 m þar sem það er dýpst. Mývatn er að mestu úr lindarvatni en á yfirborði streymir engin á í það. Vatnið kemur úr lindum á botni Mývatns og undan hraununum við austurstönd þess. Við norðausturstöndina eru lindirnar afrennsli jarðhitasvæða sem í eru margvísleg efni í upplausn. Efnasamsetning Mývatns er því nokkuð sérstök og þar er gróskumikið plöntu- og dýralíf ásamt því sem unninn er kísill úr vatninu. Óvenju mikið er af kísilþörungum í vatninu en skel þeirra fellur til botns þegar þeir deyja og endist í þúsundir ára. Á botninum hefur því myndast kísilskeljalag (kísilgúr) sem er óvenju mjúk og notuð er sem húðáburður. Fuglalíf vatnsins er þarna einna auðugast á landinu. Allar tegundir andfugla á Íslandi verpa í Mývatnssveit nema æðarfugl og heiðarhæs. Auk þess verpa allir land- og vatnafuglar landsins þarna. Tvö tegundaafbrigði af silungi lifa í Mývatni, Vatnaurriði og Vatnableikja. Mjög mikið af mýflugu er í sveitinni bæði rykmý og bitmý. Talið er að um 100 þúsund rykmýslirfur séu á fermetra í vatninu að meðaltali. Þarna skiptast á hraun, sandar, móar, votlendi og hraunhólar. Í vestri og suðvestri eru jökulsorfnar heiðar en hæstu fjöllin í kring eru um 700-1200 m há. Frá Mývatnssveitinni sést til Kinnarfjalla í vestri og Gæsafjalla í norðri. Í austur eru fjallaborgirnar Hlíðarfjall, Námafjall, Hverfjall og Búrfell. Í suðri er Bláfjall sem er um 1222 m á hæð. Einnig sést til Dyngjufjalla, Trölladyngju og Vatnajökuls í suðri.
Við Námafjall eru eldfjöllin Leirhnjúkur og Krafla og þar krauma misþykkir leirhverir og gufa gís úr holum. Vestan fjallsins er svo Bjarnarflag. Landslag Mývatnssveitar er bæði mótað af jöklum og eldfjöllum. Norðan vatnsins eru jökulsruðningsöldur sem myndast hafa við jökuljaðra og jökulár sem hlóðu upp Hólasandi með framburði sínum. Sveitin er á mjög eldvirku svæði. Sprengigígurinn Lúdent er austan Hverfjalls sem myndaðist snemma á Nútíma. Fyrir um 3800 árum hefur orðið mikið gos í Ketildyngju á Mývatnsöræfum sem mótaði að miklu landslag sveitarinnar. Þetta hraun er Laxárhraun hið eldra og er um 70 km langt. Það gjörbreytti Mývatnslægðinni og til varð grunnt stöðuvatn með hraunbotni og uppsprettum sem er forveri núvernadi Mývatns. Eldra vatnið var töluvert stærra og náði lengra til austurs. Um 1000 árum eftir Ketildyngjugosið varð sprengigos og Hverfjall myndaðist. Á svipuðum tíma gaus í Jarðbaðshólum og hraunrennslið minnkaði vatnið. Fyrir um 2100 árum opnaðist 12 m löng gossprunga í suðurátt á milli Hverfjalls og Lúdentar og Laxárhraun yngra rann yfir sunnanverða Mývatnssveit og fór út í gamla Mývatn. Í þessu gosi mynduðust bæði Dimmuborgir og Skútustaðagígar. Hraunmyndanir eins og Dimmuborgir voru óþekkt fyrirbæri á jörðu þar til nú nýlega fannst svipað fyrirbæri á hafsbotni sunnan Azoreyja í miðju Atlantshafi. Þegar Laxárhraun yngra rann í gamla Mývatn ýtti það vatni á undan sér og það lokaðist undir hrauninu. Síðan hitnaði vatnið og þandist út og að lokum hvellsprakk það í gengum hraunbráðina og myndaði gjallhrúgald eða svokallaða gervigíga.
Árið 1724 hófust Mývatnseldar sem stóðu í meira en fimm ár. Jörðin sundraðist vestan Kröflu og gígurinn Víti myndaðist. Þegar svo hann hætti sínum hamförum opnaðist sprunga í Leirhnjúki og einnig í Bjarnarflagi. Þessum hamförum öllum lauk svo loks í september árið 1729. Árið 1975 varð lítilsháttar gos í Leirhnjúki og upphófst ný eldgosahrina sem kallast Kröflueldar. Undir Leirhnjúkasvæðinu er kvikuhólf sem er bæði megineldstöð og sprungurein. Þetta er eldstöðvarkerfi Kröflu. Jarðskorpan á svæðinu ýmist rís eða sígur en undir er kvika úr möttli jarðar sem streymir upp í jarðskorpuna. Jarðskjálftum á svæðinu fjölgar svo með auknum þrýstingur í kvikuhólfinu. Stundum rofnar jarðskorpan og þá kemur eldgos.