Suðausturland
Sjávarlónið undir Hvalnesfjalli sem endar í Austurhorni og Tófuhorni út við Hvalnes eru í raun tvö lón. Sitt hvoru lóninu fylgir fjörður, en þeir eru Lónsfjörður og Papfjörður. Sjávarlónið nefnist Lónið í daglegu tali en þvert fyrir það liggur 23 km langt malarrif sem nefnist Fjörur. Margar ár streyma í lónin meðal annars Jökulsá, Fjarðará, Votaselskvísl, Laxá og Reyðará. Atlantshafið streymir svo inn í lónin um Papaós og Bæjarós.
Jökulsá í Lóni er mikið vatnsfall og var oft erfið yfirferðar áður en hún var brúuð á árunum 1951-52. Hún á upptök í austurhorni Vatnajökuls en einnig fær hún vatn úr Hofsjökli eystri. Talið er að á þessum slóðum hafi írskir munkar sem kölluðu sig papa búið, en þeir voru trúlega þeir fyrstu sem bjuggu hér á landi. Papar kölluðu þessa eyju í norðri Thule.
Á Lónsfjöllum er að finna basalt, líparít og fleiri bergtegundir. Austur- og Vesturhorn eru að mestu úr djúpbergi, gabbrói og granófýr. Móberg er einna helst að finna inn á Lónsöræfum.
Lónsöræfi
Landslag á Lónsöræfum er stórbrotið og örnefnin Illikambur, Tröllakrókar og Jökulsárgljúfur lýsa hvað best því sem þar ber fyrir augu. Allt eru þetta nöfn sem tengjast fjallaferðum og náttúruhamförum og fáir aðrir en fuglinn fljúgandi komust inn á Lónsöræfi þar til fyrir nokkrum árum. Nú eru farnar þangað göngur en yfirferðin þangað er mjög erfið og bílaslóð er aðeins inn Kjarrdalsheiði að Illakambi.
Í Össurárdal austur undir Lónsheiði hefur fundist kopar, blý, sink og fleira en árið 1970 fóru þar fram miklar rannsóknir og skipulega var leitað að málmi upp um öll fjöll í Lóni og suður í Hornafjörð. Málmurinn var hins vegar aldrei unninn því myndunin var svo lítil. Nokkrar óvenjulegar jarðmyndanir hafa fundist á þessu svæði. Í jarðlagastafla í Þórisdal rétt neðan við móbergið í Dalsheiði fannst grænn sandsteinn sem í eru skrítin skriðför eftir einhvers konar lífverur sem ekki er vitað hverjar voru. Förin hafa fergst undir jarðlögum í milljónir ára. Önnur fremur óvenjuleg jarðmyndun er við rætur Lambatungnatinds í Skyndidal þar sem hafa fundist holufyllingar í sérkennilegu blágrýtishraunlagi, löðrandi í þykkri olíu (jarðbiki). Þetta er fyrsti jarðolíufundurinn á Íslandi. Geitafells- og Kollmúlaeldstöðin eru tvær megineldstöðvar á svæðinu.
Þórður Þorkelsson Vídalín, bróðir Jóns biskups Vídalín bjó þarna í Þórisdal undir Dalsfjalli. Hann var talinn mikill gáfumaður en ógæfumaður og drykkfeldur. Hann átti börn í lausaleik og ein barnsmóðir hans bar barn þeirra út. Henni var drekkt fyrir vikið í Drekkingarhyl á Þingvöllum.
Hornafjörður
Landslag Hornafjarðar ber vott um gýfurlegt landmótunarafl skriðjökla. Jökullinn hefur skriðið til austurs á milli Klifatinds og Skarðstinds og grafið út Skarðsdal að Lóni. Þar er nú Almannaskarð en þaðan er mjög víðsýnt allt frá Hornafirði til Suðursveitar og Öræfajökuls. Til norðurs eru endalaus fjöll og til austurs sést til Lóns. Í suðaustri eru innviðir fornrar eldstöðvar sem endar í Vesturhorni.
Höfn í Hornafirði er aðalkauptúnið á svæðinu en þangað er siglingaleiðin um Hornafjarðarós þröng og straumhörð. Sandrifin eru þar síbreytileg og sífellt þarf að dæla úr höfn og innsiglingu til þess að skipin geti komist þar um.
Skarðsfjörður og Hornafjörður eru grunn lón sem verða að sandleirum á fjöru en Skarðsfjörður var áður allur undir sjó.
Um 1200 kólnaði loftslag og jöklar fóru stækkandi allt til 1900. Landið seig eftir því sem jökulfarið jókst. Eftir 1900 fóru jöklar hins vegar að hopa með hlýnandi loftslagi og land tók að rísa á ný. Um leið urðu lónin grynnri. Með tíð og tíma verða leirur Skarðsfjarðar að gróðurmiklum flæðum, Hornafjarðarós lokast og Hornafjörður verður lokað lón.
Talið er að þarna sé gömul megineldstöð því í fjöllunum í kring eru fjölbreyttar og litríkar bergtegundir. Blágrýtisstaflinn í Hornafirði er frá Tertíertímabili og í honum er mikið af kvikuinnskotum. Hann virðist vera mjög djúpt rofinn og ofan á hann vantar 1500-2000 m lag, en jöklar og ár á svæðinu hafa haft um 3 milljónir ára til að skrapa þarna landið. Hvergi á Íslandi sjást fleiri og stærri innskot en á suðausturlandi og eru þau stærstu í Vesturhorni, Ketillaugarfjalli, Geitafelli og Viðborðsdal. Þessi innskot eru að mestu úr gabbrói og granófýr og hafa tekið mjög langan tíma að myndast. Þau yngstu eru í Vesturhorni og eru um 8-9 milljón ára gömul. Jarðlagastaflinn sem þau eru í er heldur eldri eða um 10 milljón ára gamall. Árið 1910 fannst mikið silfurberg í Hoffellsfjalli. Námavinnsla þar stóð allt til ársins 1939 en silfurbergið var flutt út til Þýskalands og notað í ýmis sjóntæki. Sallinn sem eftir varð var hins vegar notaður sem skrautsteinn á byggingar innanlands og er loftið í anddyri Háskóla Íslands dæmi um það. Í námunni fannst stærsti silfurbergskristall í heimi og vó hann um 350 pund. Náttúrugripasafnið í Reykjavík átti að fá þennan merkilega fund en vegna plássleysins gátu þeir ekki tekið við honum. Þetta leiddi svo að lokum til þess að risakristallinn var keyptur til Þýskalands og brytjaður í smærri stykki.
Gulleitt og gulbleikt líparítið setur svip sinn á fjöll í Hornafirði innan um dökk basaltslögin. Um 1900 lá Fláajökull á Háuöldu aðeins um 1 km frá bænum Holtaseli á Mýrum. Bæir á mörkum Mýra og Suðursveitar eyddust í vatnavöxtunum. Vatnsdalur sem er afdalur við austanverðan Heinabergsjökul geymir leysingarvatn frá jöklunum og fjöllunum í kring. Reglulega verður hlaup í ánni Kolgrímu vegna þessa en áin á sér upptök í Skálafellsjökli.
Breiðamerkursandur
Jökulsá á Breiðamerkursandi er stysta jökulsá landsins, en hún er aðeins um 1 km að lengd, frá upptökum til sjávar. Áin er oft mjög straumþung og vatnsmikil en hún er einnig mjög djúp. Margir týndu lífi sínu við að reyna að komast yfir hana áður en hún var brúuð árið 1967. Jökulsá á upptök í Jökulsárlóni en í lónið skríður Breiðamerkurjökull sem er ættaður úr Vatnajökli.
Hið fræga Jökulsárlón (tökustaður Bond myndarinnar “Die another day” með Halle Berry og Brosnan) stendur ofan við hinar svokölluðu öldur, en það eru jökulgarðar sem Breiðamerkurjökull hefur ýtt upp um aldamótin 1900, en þá gekk hann hvað lengst fram. Frá árinu 1930 hefur jökullin hins vegar verið að hörfa og skilið eftir sig þessa miklu kvos fulla af leysingarvatni sem Jökulsárlón er. Ísjakar stórir og smáir brotna af jöklinum og fljóta fram lónið. Aðeins um 1/10 yfirborðs þeirra stendur upp úr lóninu en 9/10 eru undir því sem ber vitni um dýpt lónsins en innan til er það um 100 m djúpt. Lónið grynnist eftir því sem utar dregur og ná stærstu jöklarnir þar til botns. Í Jökulsárlóni gætir sjávarfalla því Jökulsá rennur bæði úr því og í það og stundum flækjast fiskar og selir upp í lónið með straumunum.
Breiðamerkursandur var áður gróinn og kemur nafnið af höfuðbólinu Breiðá sem talið er að hafi verið vestan við svokallaðar Nýgræður. Jörðin fór undir jökul um aldarmótin 1700. Á Breiðá bjó Kári Sólmundarson ein helsta hetja Njálusögu. Sker sem er tiltölulegu nýkomið undan jökli hefur nú verið skírt Kárasker eftir þessari fornu hetju. Fuglinn Skúmur ríkir á Breiðamerkursandi og býr megnið af Norður-Atlantshafsstofninum á suður- og suðausturlandi.
Landslag og náttúra breytist mjög hratt á þessu svæði vegna landmótunarafls jökla og jökuláa.
Öræfasveit
Öræfajökull gnæfir yfir samnefndri sveitinni, en hann er eldkeila með jökulhettu og er bæði mesta eldfjall á Íslandi sem og hæsta fjallið. Hvannadalshnjúkur er hæsti toppurinn í um 2119 m hæð. Eldkeilur líkt og Öræfajökull hafa valdið hvað mestum skaða og stórgosum í heiminum. Öræfajökull er engin undantekning því í honum varð gos árið 1362 sem lagði heila sveit í eyði. Þegar líf í sveitinni komst í samt horf aftur um 120 árum síðar, fékk hún nafnið Öræfi. Hin nýja sveit er nokkuð ólík þeirri eldri því nú stendur hún öll í skjóli undir fjallsrótunum og myndar lítið þorp að Hofi og Hnappavöllum, en sú eldri var mun dreifðari. Í þessu gosi 1362 varð mikið aurflóð og gosmökkurinn steig hátt til lofts svo gjóska barst til austurs og suðausturs. Askan þakti nær þriðjung landsins og barst með hafstraumum vestur og norður með landinu. Öræfajökull hefur gosið í tvö skipti á sögulegum tíma en seinna gosið varð árið 1727. Mun minna tjón og mannskaðar urðu í því gosi þrátt fyrir að það stæði í um heilt ár. Öræfajökull stendur langt fyrir utan aðalgosbelti landsins og talið er að eldvirknin í honum hafi hafist á ísöld. Kvika jökulsins er óvenjuleg vegna þess að hún er sprengivirk, köld, gasrík og seig svipað og í Heklu. Helstu menjar gosa á Nútíma eru hraunskæklar sín hvoru megin Kvíarjökuls, norðan Sandfells. Salthöfði austan Fagurhólsmýrar, Fagurhólsmýrarklettar, Ingólfshöfði og Svínafellsfjall eru einnig allt jökulmenjar frá yngra tímabili eldvirkninnar.
Margir skriðjöklar ganga út frá Öræfajökli og sumir þeirra alveg niður á láglendi. Mesta úrkoma landsins er í Öræfum og því skríða jöklar þar nokkuð hratt fram. Frá öllum jöklunum streyma síbreytilegar jökulár en þær voru oft vegatálmar á árum áður en nú eru þær allar brúaðar.
Öræfajökull var fyrst klifinn árið 1794 af Sveini Pálssyni lækni og náttúrufræðingi en oftast er gengið á jökulinn frá Sandfelli.
Þjóðgarðurinn í Skaftafelli
Þjóðgarðurinn í Skaftafelli var stofnaður árið 1967 en hann er í Öræfasveit. Að stærð er hann um 1600 ferkílómetrar og að mestu leiti jökull. Andstæðurnar í náttúru hans eru hvað mest áberandi því þar fara saman hvítir jöklar, svartir sandar og hamrabelti, vatnsföll og gróður. Skaftafell er staðsett á milli mestu skriðjökla landsins, Öræfajökuls og Skeiðarárjökuls en fjöllin og jöklarnir veita skjól fyrir ísköldum austanvindum. Í Skaftafelli er landmótun hröð vegna jöklanna og jökulánna sem bæði mylja efni og flytja það í burtu.
Berggrunnurinn á svæðinu er um 4-5 milljón ára gamall og frá lokum Tertíer. Hann er aðallega gosberg, en einnig er jökulberg á milli hraunlaga sem er til vitnis um kólnandi loftslag á þeim tíma.
Í Skaftafellsfjöllum sem Þjóðgarðurinn fær nafn sitt af eru margar bergtegundir enda komnar úr megineldstöð. Jarðmyndanir eldstöðvarinnar finnast í Skaftafellsheiði og eru einnig frá Tertíer. Grágrænleitur litur í jökulhefluðum bergsveggnum meðfram gönguleiðinni frá Skaftafelli í átt að jöklinum, bera þess vott að þarna hefur verið jarðhiti og ummyndað bergið. Með tímanum hafa svo myndast hinar ýmsu steindir, holufyllingar s.s.geislasteinar, silfurberg og jaspis. Jarðlagastafli svæðisins einkennist því af brotnum jarðlögum, ummyndunum og þéttum gangakerfum.
Í Morsárdal vestan Skaftafellsheiðarinnar ber enn meira á bergi frá þessari megineldstöð. Þar er kjarni eldkeilunnar og ljósar líparítskriður dalsins skarta sínu fegursta. Í vestanverðum Morsárdalnum er Bæjarstaðaskógur sem er friðaður og með helstu birkiskógum landsins. Hann er ekki stór en trén þar eru mjög bein og verða allt að 12 m há. Heitulækir eru stutt frá skóginum en laugarnar þar eru með um 70°C heitu vatni, en þar er eini jarðhitinn á yfirborði í Öræfum.
Áin Morsá kemur úr Morsárjökli og sameinast svo Kjósarlæk með allri sinni líparítmöl. Framburður þessara áa myndar botn Morsárdalsins sem er gulleitur af líparítinu og andstæða dökks Skeiðarársandsins.
Svartifoss í Bæjargili er skammt ofan við þjónustusvæðið í Skaftafelli og er hægt að ganga þangað upp eftir og sjá fossinn í allri sinni dýrð þar sem hann fellur tignarlega fram af stuðlabergshamrinum.
Skeiðarársandur
Flata sandbreiðan sem nær frá Brunasandi og Fljótshverfi í vestri að Ingólfshöfða í austri er hinn eini sanni Skeiðarársandur. Sandurinn er eitt mesta flæmi jökulaura á Íslandi og gengur samnefndur jökullinn fram á sandinn. Frá sporði Skeiðarárjökuls og til sjávar eru um 25 km. Sandurinn getur verið mjög varasamur vegna sandbleytunnar og vatnsföllin þar breytast úr sakleysislegum sprænum og ám í beljandi hamfarafljót.
Allt frá ísaldartíma hefur jökullinn mótað landslagið á þessum slóðum með því að ryðja undan sér öllu lauslegu efni sem hann hefur mulið úr berggrunninum. Árnar taka síðan við af jöklinum og bera mulninginn fram sandinn allt til sjávar. Aðallega falla þrjú stórfljót fram Skeiðarársand en þau eru Skeiðará, Núpsvötn og Sangígjukvísl. Einnig margar minni ár og kvíslar. Núpsvötn eru vestast á sandinum, síðan Sandgígjukvísl. Á austanverðum sandinum breiðir Skeiðaráin úr sér. Árnar Súla og Blautakvísl renna undan vesturhorni Skeiðarárjökuls og sameinast svo fleiri vötnum ofarlega á sandinum. Lómagnúpur rís við norðvestanverðan sandinn en neðan hans eru Núpsvötn. Jaðarlón Skeiðarárjökuls heitir Grænalón og er í dalkvos inni í fjalllendinu við vesturjaðar jökulsins. Þaðan koma reglulega jökulhlaup um farveg árinnar Súlu. Jökulhlaup verða einnig í Skeiðará en þau koma úr Grímsvötnum í Vatnajökli sem er eldfjallaaskja en þar er mikil eldvirkni og eitt mesta jarðhitasvæði landsins. Jarðhiti og bergkvika berast upp í eldgosum og bræða jökulísinn en við það safnast vatnið í kvosina undir 200 m þykkri íshellunni. Þegar svo hækkar í vötnunum, lyftist íshellan og loks hleypur vatnið úr kvosinni og ryður sér leið um 50 km löng göng við jökulbotninn. Vatnið brýst svo út undan austurhorni Skeiðarárjökuls með tilheyrandi jöklafýlu. Jöklafýlan er mismikil en hún er vegna lofttegunda sem losna úr læðingi við jökuljaðarinn. Stundum er hún svo sterk að birki fölnar í nágrenninu og dæmi eru um að smáfuglar hafi drepist af gaseitrun. Hlaupin úr Grímsvötnum eru oft nokkurn tíma að brjóta sér leið undan jöklinum en ná svo hámarki á nokkrum dögum. Þau réna fljótt og þegar Grímsvatnakvosin hefur tæmt sig sígur íshellan aftur. Fljótlega hefst svo sama hringrásin.
Miklar breytingar hafa orðið á hlaupum úr Grímsvötnum og er víst að mikið er að gerast í iðrum jarðar á þessum slóðum. Aðeins jökulhlaup úr Kötlu á Mýrdalssandi þykja stórfenglegri en hlaup úr Grímsvötnum.