Suðurland
Suðurlandsundirlendið nær allt frá Kirkjubæjarklaustri í austri að Hveragerði, Hengli og Hellisheiði í vestri. Svæðið allt hefur mikið upp á að bjóða ferðamönnum og andstæður eru þar miklar.
Hengilsvæðið
Henglafjöll heitir móbergsfjallgarðurinn við suðvestanvert Þingvallavatn en venjulega er talað um Hengilsvæðið. Hengillinn er um 803 m á hæð en hann hlóðst upp í gosum undir jökli á íslöld. Hraunin í norðanverðum Grafningi, í Innstadal og suður eftir Hellisheiðinni eru dæmi um hraun sem runnu eftir að ísaldartíma lauk. Eldvirknin setur mikinn svip á allt landslag á þessum slóðum, enda er Hengill virk megineldstöð á virka rekbelti landsins og jarðskorpan þar sífellt að gliðna og ný að myndast. Þarna er því mikið af sprungum og gjám og jarðhiti stöðugur. Basalt er helsta bergtegundin en einnig finnast aðrar.
Á Hengilsvæðinu hefur verið nokkuð af jarðskjálftum undanfarin ár og mikið að gerast þar. Talið er að þarna geti gosið hvernær sem er, en í þessari eldstöð er mikill jarðhiti sem víða kemur upp á yfirborð sem heitt vatn, gufuhverir eða kraumandi leirpyttir. Hveradalir, Hverahlíð, Hveragerði, Grensdalir, Hengladalir, Hrómundartindur og Nesjavellir eru allt staðir þar sem jarðhiti er mikill. Á Hveragerðissvæðinu er jarðhitinn talinn koma frá Reykjakotseldstöðinni sem er forn megineldstöð og mjög heit. Háhitasvæði Hengilssvæðisins hefur mikið verið rannsakað og áætlað er að virkja þar enn meiri jarðhita að Nesjavöllum til nota fyrir höfuðborgarsvæðið. Þar hefur fundist vatn sem er um 400°C heitt á 2 km dýpi.
Gönguleiðir á svæðinu eru margar og skemmtilegar og í Innstadal Hengladala er laug í farvegi gufuhvera sem hægt er að baða sig í. Þetta svæði er kjörið til útivistar og ef farið er um línuveg til Nesjavalla er komið í útivistarparadís í nágrenni höfuðborgarinnar þar sem búið er að gera göngustíga og setja upp skilti til fróðleiks og skemmtunar.
Þingvallalægðin
Að Þingvöllum hefur verið þjóðgarður síðan árið 1928 en hann er fyrstur sinnar tegundar á Íslandi. Í þjóðgarðinum er Þingvallavatn sem er stærsta stöðuvatn á landinu. Á Þingvöllum var Alþingi Íslendinga til forna en talið er að þar hafi jörðin heitað Bláskógar áður. Lögrétta var mikilvægasta stofnunin og lög voru sett við Almannagjá. Síðasta þinghaldið var árið 1798 en þingstaðurinn var svo lagður af árið 1800. Þarna var konum drekkt í svokölluðum Drekkingarhyl og galdramenn brenndir í Brennugjá. Þótt saga Þingvalla sé merkileg er náttúran þar ekki síðri enda ein ástæða þess að staðurinn er Þjóðgarður Íslendinga.
Þingvallalægðin er sigdalur á milli flekaskila. Við Almannagjá eru austurmörk Ameríkuflekans en við Hrafnagjá (Heiðargjá) eru vesturmörk Evrasíuflekans. Flekarnir færast svo hvor frá öðrum og því gliðnar landið og sigdalurinn myndast. Sprungusvæðið nær sunnan frá Selvogi og norður í Langjökul og hafa sprungurnar myndast á undanförnum 9000 árum. Þingvallahraunið hefur runnið þarna yfir svæðið og sléttað sprungurnar út en síðan hefur land sigið mest um 40 m. Gliðnun hefur mælst um 70 m á svæðinu en hún á sér stað í hrinum.
Jarðskjálftinn 1789 olli miklu landsigi en þá seig land þarna um 60 cm og fór undir vatn. Trúlega eiga eftir að koma fram einhver áhrif af Suðurlandsskjálftunum sem urðu árið 2000.
Jöklar hurfu af svæðinu fyrir um 10.000 árum eða í lok ísaldar en fljótlega eftir það tók Skjaldbreiður að gjósa og hraun runnu niður í lægðina. Gossprunga Þingvallahrauns er um 15. km löng og hraunið sem talið er að hafi runnið fyrir um 9000 árum er austan við Hrafnabjörg og Tindaskaga austur af Þingvöllum. Hraunið myndar strönd vatnsins austan megin en syðsta tota þess hefur farið allt niður að Úlfljótsvatni.
Vatnsborðið var áður um 11 m hærra en sogið hefur síðan grafið sér gil með hrauntotujaðrinum sem fyllti eldra gljúfrið og því hefur lækkað í vatninu. Yfirborð Þingvallavatns er í um 100 m hæð yfir sjó og er meðaldýpi þess um 34 m en 114 m þar sem það er dýpst. Vatnið er um 0-2°C kalt í janúar, en um 10°C í byrjun ágúst. Vatnið kemur úr lindum sem eiga upptök sín í Langjökli. Meginstraumurinn í vatnið er áin Silfra, sem streymir neðansjávar og kemur úr gjám í Þingvallahrauni við norðanvert vatnið. Aðeins 1/10 vatnsins í Þingvallavatni kemur úr Öxará sem fellur ofan í Almannagjá og öðrum smáám. Um 9/10 koma því úr lindum. Fjögur ólík afbrigði bleikju eru í Þingvallavatni auk urriða og hornsílis.
Í suðri frá Þingvöllum sjást gufustrókar úr Henglafjöllum, en vestar er Mosfellsheiði sem er dyngja frá ísöld. Í norðri eru Botnssúlur og Árnmannsfell og í norðaustri rís ógnarskjöldurinn Skjaldbreiður. Í austri eru Hrafnabjörg og Kálfstindar og þar nokkuð sunnar Lyngdalsheiðin sem einnig er dyngja frá ísöld.
Dyngjan Skjaldbreiður er um 1060 m há og er talin hafa myndast í einu löngu gosi sem staðið hefur árum saman ef ekki áratugum. Þunnfljótandi hraunið hefur flætt í allar áttir og hægt og sígandi hefur dyngjan hlaðist upp. Gýgurinn sjálfur er um 30 m víður og barmarnir upporpnir. Þessi dyngja er frá upphafi nútíma en á þeim tíma mynduðust hvað flestar dyngjur á Íslandi. Þær eru um 20-30 talsins og flestar á rekbeltinu frá Reykjanesi að Langjökli og frá Vatnajökli yfir í Axarfjörð. Við austurströnd Langjökuls er Hvítárvatn í um 419 m hæð yfir sjó. Það er um 30 ferkílómetrar að stærð og breiðast um Hvítárnes um 4 km. Norðan við vatnið er flatt votlendi og í norðvestri er Langjökull. Vatnið mjókkar til suðurs og verður að ánni Hvítá í Árnessýslu sem er eitt mesta vatnsfall landsins. Í norðaustur frá Hvítárvatni er öræfaauðnin og Kjölur sem er gamla þjóðleiðin milli Norður- og Suðurlands.
Hvítá og Hvítárgljúfur
Áin Hvítá úr Hvítárvatni rennur um 133 km langan árfarveg til Ölfusárósa. Á leiðinni bætast í hana aðrar ár og lækir eins og t.d. Sogið úr Þingvallavatni. Hvítá fellur fram af Hálendisbrúninni í Gullfossi einum fallegasta foss landsins. Hann er í raun tveir fossar alls 32 m hár. Efri fossinn er um 14 m hár og snýr í suður, en sá neðri sem snýr í vestur er um 18 m hár. Gullfoss og Hvítárgljúfrin hafa myndast í hamfarahlaupum í Hvítá allt frá lokum ísaldar. Gljúfrin eru mest um 70 m djúp og um 40-50 m breið. Í fossberunum eru grágrýtislög á þykkum og auðrofa setlögum. Trúlega munu fossarnir fjarlægjast hvorn annan með tíð og tíma. Gullfoss er svokallaður höggunarfoss sem myndast við það að jarðskorpan haggast til. Hann er á ósamsíða sprungum í jarðskorpunni. Gljúfrin eru um 3 km löng og lengjast um 30 cm árhvert. Svæðið vestan Hvítárgljúfurs og upp fyrir það er nú friðlýst.
Haukadalur
Í Haukadal er mikið jarðhitasvæði sem er á mörkum lághita- og háhita. Þar er einn frægasti hver heims, Geysir. Þessi goshver lífgast yfirleitt við eftir mikla jarðskjálfta á Suðurlandi s.s. eftir 1294, 1630 og nú eftir skjálftana 2000. Strokkur er annar goshver á Geysissvæðinu, en hann var lífgaður við með borun árið 1964 eftir að hafa legið niðri í um 70 ára skeið.
Talið er að fyrir hundruðum þúsunda ára hafi verið lítil megineldstöð á þessu svæði sem nú er kulnuð, en hverasvæðið allt er um 3 km að flatarmáli.
Geysir sjálfur stendur í hól úr lagskiptri hrúðurhellu. Skálin er um 1,3 m djúp og 18 m víð. Trektin niður úr skálinni er hins vegar um 20 m djúp. Geysisgos verða í tveimur ólíkum hrinum. Sú fyrri stendur í um 10 mínútur og henni fylgja miklir dynkir og vatnssúlan þeytist í 40-60 m upp í loftið. Sú seinni stendur í um 5 mínútur og gís bæði gufu og vatni, en hæðin er svipuð og í þeirri fyrri.
Margir hverir eru á Geysissvæðinu og virðist sem það hafi áður náð lengra í norður. Nyrstu laugarnar ná allt undir gamla Haukadalsbæinn en þar er Marteinsbað sem er gömul hlaðin laug. Kirkjan þar var Kaþólsk, en vatnið í lauginni var talið hafa lækningarmátt.
Þjórsárdalur
Þjórsárdalur er í Gnúpverjahreppi en dalurinn er hvað frægastur fyrir það að hafa nánast eyðst í miklu Heklugosi árið 1104. Gosið var kröftugt öskugos og spúði eldfjallið gráhvítum vikri sem barst til norðurs og norðvesturs. Fundist hafa leifar af 20 bæjartóttum í dalnum.
Þjórsárdalurinn klofnar í tvennt um Reykholt og Rauðukamba og áin Þjórsá sem dalurinn er kenndur við rennur fyrir mynni hans. Áin Fossá rennur um dalinn austanverðan en hún kemur úr samnefndum Fossárdal, sem er afdalur austan Rauðukamba. Sandá rennur svo um Þjórsárdalinn vestanverðan.
Rauðukambar er litskrúðugt líparítfjall og við suðurenda þess er um 70°C heitur hver. Landslag Þjórsárdalsins er fagurt en þó hvergi stórbrotnara en í Fossárdalnum. Fyrir botninum steypast niður fossarnir Háifoss og Granni hlið við hlið. Háifoss sem er 121 m hár er næst hæsti foss landsins á eftir Glym í Botnsá í Hvalfirði. Talið var forðum að í fossinum byggi tröllkona og að hún hafi tekið menn fyrir kærulausa umgengni þar um slóðir.
Þjóðveldisbærinn í Þjórsárdal er byggður eftir upprunalega bænum að Stöng þar sem Gaukur Trandilsson bjó. Nálægt fornbýlinu sjálfu er Gjáin með öllum sínum lindum, en niður í hana fellur áin Rauðá í tvískiptum fossi sem heitir Gjáfoss. Þjórsá hefur ekki alltaf verið brúuð og hér áður fyrr lék hún lausum hala í vatnavöxtum og hluti hennar féll í Rauðá. Talið er að hlaupavatn úr Þjórsá hafi í raun grafið gljúfrið. Fyrir um 3000 árum hefur orðið mikið eldgos á Veiðivatnasvæðinu og hraunflóðið steypst ofan í farveg Tungnaár. Þetta hraun kallast Þjórsárhraun og er eitt af stærri hraunum landsins. Mest af Þjórsárhrauninu rann á milli Búrfells og Sauðafells allt niður í Landssveit. Hluti af því fór einnig niður í Gjána og fyllti hana ásamt því sem það þakti botn Þjórsárdalsins. Eftir þetta mikla gos fell Þjórsá í farveg frá Sultartanga og niður fyrir Þjórsárdalinn, en aðeins í vatnavöxtum hljóp hún í Gjána.
Hjálparfoss er einn af fossum Þjórsárdalsins en hann er í Fossá og stendur nokkru vestan við Búrfell.
Vestmannaeyjar
Í Vestmannaeyjum hefur til margra ára verið ein mikilvægasta verstöð landsins en eyjarnar eru nokkra kílómetra undan ströndum Suðurlands. Þær eru um 14-18 talsins og hafa allar myndast í eldsumbrotum fyrir um 10-12.000 árum. Undir þeim er um 180 m þykkt móbergslag og undir því er svo sjávarset sem nær allt niður á 740 m dýpi.
Helgafell er um 5000 ára gömul dyngja á Heimaey en byggðin stendur á hrauni Helgfells. Hraunið sameinaði eyjarnar Sæfjall (Stórhöfða) og Dalfjall (Ystaklett). Heimaklettur var einnig stök eyja sem svo hefur tengst Heimaey með malargrandanum Eiði. Þar er talið að Ingólfur Arnarsson landnámsmaður Íslands hafi komið þegar hann hefndi Hjörleifs bróður síns. Á eyjunni voru þrælar frá Írlandi sem kölluðu sig Vestmenn og drap Ingólfur þá alla. Talið er að nafnið Vestmannaeyjar sé komið af þessum írsku þrælum.
Fuglalíf eyjanna er fjölskrúðugt og þar finnast allir sjófuglar landsins að undanskildum haftyrðil. Þrjár tegundanna eru mjög sjaldséðar en það eru náttfuglarnir sjósvala, skrofa og stormsvala. Eggjataka er vinsæl og mikil í eyjunum og þar er vinsæl íþrótt hjá peyjum og pæjum að spranga (síga í kletta). Mikið er veitt í Vestmannaeyjum af lunda sem er ómissandi á hverri Þjóðhátíð sem er haldin þar fyrstu helgina í ágúst á hverju ári. Lundapisju veiði er einnig árlegt gaman hjá bæði ungum sem öldnum þegar pisjurnar villast af leið og hjálpa þarf þeim aftur á sjó.
Vestmannaeyjar eiga stórbrotna sögu og fyrir utan þræladráp Ingólfs Arnarsonar er Tyrkjaránið árið 1627, Surtseyjargosið árið 1963 og Heimaeyjargosið 1973 stórir atburðir í sögu eyjanna.
Árið 1627 komu víkingar frá Algeirsborg í Norður-Afríku til eyjanna og rændu 242 mönnum og drápu 34. Aðeins örfáir þessarra 242 manna áttu afturkvæmt. Þessi atburður hefur verið kallaður Tyrkjaránið og var mikil blóðtaka fyrir eyjarnar.
Surtseyjargosið sem hófst þann 14. nóvember 1963 varð á um 130 m dýpi í sjó við Vestmannaeyjar. Gýfurlegar sprengingar urðu í þessu gosi og gosmökkurinn reis í um 3500 m hæð stuttu eftir að það hófst. Gossprungan á hafsbotni var talin um 500 m löng og á öðrum degi gossins varð til ný eyja sem svo var nefnd Surtsey. Um vorið 1964 eftir stutt goshlé varð flæðigos í eynni sem stóð í 3 ½ ár og hraun flæddi í sjó. Þetta gos er mesta sjávargos sem um getur við Ísland á sögulegum tíma Tvær gígeyjar sínhvoru megin Surtseyjar mynduðust í því gosi. Þessar eyjar kallast Syrtlingur og Jólnir. Surtsey er í dag hvað merkilegust fyrir það að þar fara fram rannsóknir á hvernig líf kviknar og hinar ýmsu lífverur berast á milli staða. Eyjan er með öllu friðlýst og þar er engum heimill aðgangur nema rannsóknarmönnum.
Árið 1973 hófst svokallað Heimaeyjargos á langri gosprungu í austanverðri eynni. Gosið varð aðeins um 300 - 400 m frá kaupstaðnum og upp steig um 9 km hár gosmökkur til himins. Það vildi til að allur bátafloti eyjanna var bundinn í höfn og gat selflutt fólk yfir til meginlandsins á þessari örlagaríku janúarnóttu. Það tókst því að bjarga þeim 5300 íbúum sem bjuggu á Heimaey á nægilega skömmum tíma til að ekki hlutust mannskaðar af. Að gosinu loknu var bærinn svo til þakinn ösku. Um 400 hús voru horfin undir ösku og hraun og önnur 400 höfðu skemmst. Þetta mikla gos stækkaði Heimaey um 2.1 km og heimamenn fengu hitaveitu. Þessi viðbót við eyjuna hefur verið kölluð Edfell síðan og er vinsæll skoðunarstaður hjá ferðamönnum eins og aðrar menjar sem finna má um Heimaeyjargosið. Gosinu lauk í júní sama ár og þá fluttust heimamenn strax út í eyjuna til þess að hefja hreinsunarstarf og endurreisa bæinn.
Talið er líklegt að eldstöðvar eyjanna séu að breytast í megineldstöð og að þar muni eldvirkni krauma í iðrum jarðar áfram.
Eyjafjöll og Þórsmörk
Eyjafjöllin fá nafn sitt í raun frá Vestmannaeyjum en á kolli fjallanna hvílir eldkeilan Eyjafjallajökull. Fjöllin liggja í austur / vestur stefnu um 25-30 km að lengd og hæst rísa þau í um 1666 m hæð. Eyjafjallajökullinn er 78 km2 og að norðanverðu skríða Gígjökull og Steinholtsjökull niður á láglendið til móts við náttúruperluna Þórsmörk.
Í fjöllunum er að mestu móberg sem myndast hefur undir jökli á ísöld, en að sunnanverðu hefur það myndast við gos í sjó. Fjallshlíðin er brött og há og hefur sjórinn myndað þar hella og skúta með ágangi sínum forðum. Þekktastur hellanna er Paradísarhellir, en Rútshellir er þeirra stærstur. Steinahellir undir Steinafjalli er forn þingstaður Austur-sveitarinnar, en Kverkarhellir í Seljalandsmúla var þingstaður Vestur-sveitarinnar. Markarfljótið setur svip sinn á umhverfið þarna en það hefur hlaðið undirlendið með framburði sínum frá því jöklar hurfu og landið tók að rísa. Á hamrasyllum fjallanna er ríki fýlsins sem þarna verpir og ælir á hvern þann sem reynir að nálgast hann.
Eyjafjallajökull hefur gosið í tvígang á sögulegum tíma. Árið 1612 og svo aftur 1821-1823 en að jafnaði er jökullinn ekki mjög virkur.
Undir Eyjafjöllum eins og það er kallað, má sjá marflatt undirlendið með dröngum og björgum á víð og dreif. Þar geta orðið ofsaveður og oft mjög vindasamt. Í fjöllunum eru mikið af fögrum fossum en Skógarfoss að Skógum er þeirra mestur um 60 m hár, breiður og fagur. Hann er friðlýstur sem náttúruvætti. Hér áður fyrr hefur fossinn fallið beint í sjó en nú eru um 5 km frá honum og til strandar og hann stendur í um 30 m hæð yfir sjó. Seljalandsfoss er annar fallegur foss undir fjöllunum og fellur nokkru vestar ásamt Hamragarðafossi enn vestar. Seljalandsfoss er vinsæll hjá ferðamönnum þar sem hægt er að fá sér göngutúr á bak við fossinn sem gefur skemmtilega upplifun.
Þórsmörk er norðan Eyjafjallajökuls og hefur verið að myndast og mótast síðan á ísöld. Í norðri sést til Tindfjalla og Tindfjallajökuls en í suðri er Fljótshlíðin þar sem Njálssaga, ein frægust Íslandssagna gerðist. Í austri er Mýrdalsjökull en allir þrír jöklarnir eru virkar eldstöðvar.
Þórsmörk er mjög vinsæll ferðamannastaður og eru Hamraskógar þar unaðsreitur. Krossáin sem rennur í Markarfljót er á suðurmörkum Þórsmerkur og þar ber að fara með gát því ár á þessu svæði geta breyst á svipstundu. Krossá er mjög varasöm og Markarfljót með öllu ófært. Best er að menn kunni til verka sem þarna ætla um á jeppum sínum.
Jarðlög á þessum slóðum eru úr móbergi eins og Eyjafjöllin og hafa einnig mótast á ísöld. Þar finnst einnig flikruberg ættað úr Tindfjallajökli og frá hlýskeiði ísaldar.
Leiðin inn í Þórsmörk liggur eftir aurum Markarfljóts undir norðurhlíðum Eyjafjallajökuls. Síðan á Krossáraurunum en að sunnan eru svo kallaðir Básar og að norðan er Þórsmörkin sjálf. Hún er í raun merkurrani sem skagar út úr hálendi Mýrdalsjökuls. Þar rís Valahnúkur hæst í um 458 m hæð. Austan Valahnuks er Langidalur, en skógivaxinn Húsadalurinn og öræfin eru í norðaustur.
Mýrdalur og Kirkjubæjarklaustur
Mýrdalur er syðsta sveit á landinu og norðan hennar rís Mýrdalsjökull. Þarna eru grænar fjallshlíðar, hvít jökulhettan og eyðimörk sanda sem undirstrikar andstæðurnar sem blasa við ferðalangi á þessum slóðum. Sandauðnirnar eru tilkomnar vegna jökulhlaupa úr Sólheima- og Mýrdalsjökli þar sem eldfjallið Katla hvílir. Ströndin á líf sitt að launa þessum hamhlaupum sem bera fram efnið í hana. Við ströndina brotna öldur Atlantshafsins og þar rís Dyrhóley úr sæ og Reynisdrangar skammt frá henni sem ganga út frá Reynisfjallinu. Reynisfjall er um 150 m á hæð og í því skiptist á móberg, bólstraberg, stuðlaðar basaltæðar og smáinnskot. Hlíðar þess eru jökulsorfnar. Reynisfjaran er ævintýraland og fagurt þar um að litast og upplifa samspil lands og sjávar. Fagurt stuðlabergið í klettaveggnum, fuglinn og nálægðin við Atlantshafið. Ferðamenn verða þó að gæta þess að þar flæðir upp að klettunum á flóði. Dyrhóley er hömrum girt á þrjá vegu en vestan hennar eru Dyrhólahverfisfjörur sem tengja hana landi. Eyjan er um 120 m há, 2 km á lengd og um 1 km á breidd. Hún myndaðist fyrir um 100.000 árum á síðasta hlýskeiði ísaldar við svipað gos og þegar Surtsey við Vestmannaeyjar varð til.
Kaupstaðurinn Vík er skammt undan og fjaran þar fyrir neðan eyðist sífellt vegna ágangs hafsins. Áður náði fjaran mun lengra út en Katla hefur ekki gosið í langan tíma og því vantar efni til upphleðslu hennar. Katla hefur nú verið að bæra á sér og er að vænta eldgoss á þessum slóðum hvernær sem er.
Suðurland endar þegar komið er á Kirkjubæjarklaustur en þar er gott að stoppa aðeins áður en haldið er út á sandauðnirnar. Kirkjubæjarklaustur skartar fögrum Systrafossi og Systrastapa rétt innar.