Vestureyjar á Breiðafirði
Vestureyjar eru skerjagarður í norðvestanverðum Breiðafirði og er í raun jökulsorfin hvalbök eins og flestar Breiðafjarðareyjarnar. Í byrjun ísaldar er talið að landslag á landinu hafi verið ein háslétta, en síðan hafi vatn grafið dali, gil og gljúfur í hana sem síðan urðu farvegir jökla. Breiðafjörður var hluti þessarar hásléttu. Talið er að fyrir um 3 milljónum ára eða í lok Tertíertímabilsins hafi verið samfelld slétta frá nyrstu mörkum Vestfjarða, suður um Breiðafjörð og þar sem nú er Snæfellsnes. Dalirnir voru austurmörk sléttunnar. Stefna fjarða á Vestfjarðarkjálkanum gefur til kynna að þar hafi verið mikill ísskjöldur sem skriðjöklar hafi svo liðast út frá og myndað firði og eyjar. Fundist hefur hvítur jökulleir í mýrum eyjanna sem er bergsvarf undan jöklum sem jökular hafa borið fram. Í lok ísaldar þegar jöklar bráðnuðu, hurfu allir núverandi eyjaklasar í hafið. Þúsundir árum seinna þegar land tók að rísa eftir að fargi jöklanna létti, risu Vestureyjar úr sæ. Stærsta megineldstöðin var kennd við Flatey en lítið sést nú af þeirri eldstöð því hún er að mestu neðansjávar, en Hergilseyjar- og Flateyjarlönd eru að mestu innan hennar. Flatey sjálf er í sunnanverðum jaðri hennar. Í eyjunum er stuðlaberg mjög áberandi. Norðan Flateyjar er Diskæðasker þar sem hefur fundist frekar óvenjulegt gjóskulag sem nefnist flikruberg. Basaltbergið í eyjunum spryngur auðveldlega og hafa eyjarnar verið mun fleiri hér áður fyrr.
Víða í Vestureyjum er jarðhiti en heita vatnið er regnvatn af Vestfjarðakjálkanum sem streymir í gegnum jarðlögin og vatnið kemur svo upp nálægt berggöngum og misgengjum. Mesti jarðhitinn er í Drápskerjum, vestast í skerjagarðinum. Almennt er mikill jarðhiti á Vestfjörðum þrátt fyrir að aldur jarðlaga og landrek segi annað. Hugsanlegt er að bergbráð hafi brætt sér farveg á svæðinu löngu eftir að eldvirkni þar kulnaði.
Í eyjunum er mikið fuglalíf og búa hunduð þúsundir fugla þar yfir sumartímann. Innri hluti Flateyjar er friðland vegna óvenju fjölskrúðugs fuglalífs þar. Á vorin kæpir landselur í skerjunum, en útselurinn í byrjun vetrar.
Á grunnsævi eyjanna eru skeljasandsbotnar og þaraskógar, en ríkulegur þörungagróður í fjörum. Úteyjarnar eru mjög grösugar. Talið er að á Vestureyjum séu mestu hlunnindi til lands og sjávar á öllu landinu og svæðið í raun ein matarkista.
Flatey
Flatey er stærst eyjanna og frægust. Í Flatey var klaustur á 12.öld, stofnað kauptún árið 1777, Framfarafélagið var stofnað þar um miðja 19.öld, fyrsta bókhúsið var reist þar árið 1864 og frá fyrstu tíð verslunar á Íslandi var þar mikilvæg inn- og útflutningshöfn. Upp frá Grýluvogi er Flateyjarþorp ein merkasta heild gamalla húsa á Íslandi.
Svefneyjar
Austan Flateyjar eru Svefneyjar en þar var þingstaður eyjanna til forna. Eggert Ólafsson fæddist í Svefneyjum, en hann var einn merkasti náttúrufræðingur þjóðarinnar, skáld og forvígsmaður í mörgu.
Hergilsey
Norðan Flateyjar er Hergilsey en þar er vaðsteinaberg og er líklega útjaðar Flateyjareldstöðvarinnar. Sögusvið Gísla sögu Súrsonar er á þessum slóðum, en Ingjaldur bjó í Hergilsey á þeim dögum Gísla Súrssonar. Um tíma bjuggu um 50 manns í eyjunni.
Hvallátur
Norðaustur af Flatey er Hvallátur, en til hennar teljast flestar úteyjarnar sem eru um 300 talsins. Sagan segir að þar hafi álfar og huldufólk birst fólki í draumum og beðið um grið fyrir athöfnum mannanna. Hörmuleg slys og ófarir tengjast þessari sögu.
Skáleyar
Norðaustur af Hvallátrum eru Skáleyjar sem eru eina eyjaröðin á Breiðafirði sem er enn í byggð, fyrir utan Flatey sjálfa.
Reykhólasveit
Vaðalfjöll rísa yfir Reykhólasveitinni, en þau eru gígfyllingar úr blágrýti og hluti af megineldstöð kenndri við Króksfjörð. Í Reykjanesfjalli sjást vestari mörk eldstöðvarinnar. Mikill jarðhiti hefur verið á þessu svæði forðum og ummyndað bergið. Reykjanesfjall er flatlent að ofan enda framhald af vestfirsku hásléttunni. Hlíðar fjallsins eru markaðar eftir skriðjökla og um tíma hefur það verið eyja við Breiðafjörð.
Borgarland á Borgarnesi er í Reykhólasveit en það er jökulsorfið líkt og eyjarnar á Breiðafirði og láglendið í kring. Víða má finna sjávarmenjar á nesinu. Gróðurfar og fuglalíf á nesinu er nokkuð fjölbreytt. Þar eru miklir hrísmóar og lyng. Þar skiptast á tjarnir, brokflóar og gulstararengjar. Við bakka Hafrafellsvatns er ljósastör, lófótur og horblaðka. Þarna hafa margir vatnafuglar eins og lómur, himbrimi og álft átt varpland eins lengi og elstu menn muna og hér endar útbreiðslusvæði flórgoða og jaðraka á norvestanverðu landinu.
Klettaborgir setja sterkan svip á umhverfi Borgarness, en þær eru gígrásir úr basalti og líparíti. Nokkuð er einnig um stuðla- og bólstraberg á nesinu. Pjattarsteinn eða Bjartmarssteinn er gígfylling um 50 m há úr stuðluðu basalti yst á Borgarnesinu. Í steininum er talinn vera álfakaupstaður sem var miðstöð viðskipta fyrir álfabyggðir í héraðinu.
Rauðasandshreppur
Rauðisandur í Rauðasandshreppi er þáttur í jarðsögu Breiðafjarðar. Á ísöld hefur jökullinn skriðið niður Sandfjöll að baki byggðarinnar á Rauðasandi. Þegar jöklar svo bráðnuðu var undirlendi sandsins á kafi í sjó, en reis svo úr sæ og sjórinn kastaði skeljasandi á land. Þarna er sjávarlón sem kallast Vaðallinn og þar gætir mikils munar á flóði og fjöru. Stálfjall er sæbratt og hamrótt en skriðrunnið að neðan en vesturhlíðar fjallsins nefnast Skorarhlíðar en austurhlíðar þess Sigluneshlíðar. Í fjallinu eru surtarbrandslög og var þar unnið að kolagreftri á stríðsárunum.
Látrabjarg
Látrabjarg við Breiðafjörð er í Rauðasandshreppi. Látrabjarg er vestasta horn Evrópu og vestasti tangi Íslands og endar í Bjargtöngum. Þarna er illræmd Látraröstin, en þar hafa orðið margir sjóskaðar. Hún er á mörkum sterkra stauma sem hræra upp næringarefni í sjónum og endurnýja hann. Í bjarginu eru stærstu sjófuglabyggðir á landinu og trúlega þær stærstu á Norðurhveli jarðar.
Látrabjarg er eitt mesta strandberg á Íslandi um 14 km langt og 440 m hátt við Djúpadal. Bjargið er að meðaltali um 80° bratt. Bjargið heitir ekki alls staðar það sama. Austast er Keflavíkurbjarg, því næst Breiðavíkurbjarg, Bæjarbjarg og svo loks hið eiginlega Látrabjarg sem er um 6 km langt. Hægt er að ganga frá vitanum á Bjargtöngum að Látrabjargi. Frá bjargbrúninni sést víða um Snæfellsnes. Látrabjarg er myndað úr blágrýtishraunlögum sem halla öll til suðausturs og talin um 13-14 milljón ára gömul eða með elstu bergmyndunum Íslands. Þykkt þeirra er talin vera frá 9-12 m að jafnaði og á milli þeirra eru rauðleit millilög. Millilögin eru um 1 m á þykkt og trúlega gamall jarðvegur. Eitt þeirra myndar breiða hillu sem kallast Miðlandahilla og nær eftir endilöngu bjarginu. Hægt er að ganga eftir Miðlandahillunni. Þarna finnst stærsta álkubyggð í heimi í urðarhrúgaldi sem nefnist Stóra-urð.
Síðan á ísaldartíma hefur sjórinn mótað Látrabjarg og gert það svo lóðrétt sem það er. Vindáttir úr vestri eru algengar á Breiðafirði og þá stendur mikið brim á bjargið.
Norðan við Bjargtanga eru Útvíkur, sem er samnefni á Látravík, Breiðuvík og Kollsvík. Þarna voru verstöðvar í hverri vík og á Láganúpssandi voru þær 18 talsins. Álagablettir eru taldir vera þarna sem álfar hafa sett bannhelgi á og mönnum er bannað að nýta sér á einn eða annan hátt. Séu þessi bönn vanvirt hegnist mönnum grimmilega. Einnig var talið að ófreskjur léku menn þarna grátt og draugar fylgdu mönnum og ættum þeirra.
Í dag er heldur fámennt á þessum slóðum og enginnn rær þaðan eða sækir björg eins og fyrrum.
Arnarfjörður
Dynjandisfossar eru í Arnarfirði við Dynjandisvog. Vatnið úr fossunum kemur af Dynjandisheiði sem var hulin jöklum fyrir aðeins um 100 árum síðan. Á heiðinni eru miklir jökulruðningar og jökulsorfnar dældir sem nú eru í smávötn. Afrennsli nokkurra þessara smávatna safnast saman í Dynjandisá sem Dynjandisfossar eru í. Fossarnir eru 6 talsins og er Dynjandi þeirra tilkomumestur um 99 m hár. Neðar er Hundafoss, Strokkur, Göngumannafoss, Hrísvaðsfoss og Sjóarfoss. Hægt er að ganga á bak við Göngumannafoss. Þessi fossaröð í Dynjandisá er nú firðuð.
Lokinhamradalur er einn afskekktasti dalur landsins, en hrikaleg hamrabelti umlykja hann á þrjá vegu. Leiðin í dalinn er mjög hættuleg og er hann mjög þröngur, en opinn til sjávar í vestri. Dalurinn er grafinn af skriðjöklum eins og aðrir dalir á Vestfjörðum. Talið er að þarna hafi mæst tveir jöklar og fjallið Skeggi sé á vegamótum þeirra. Dalurinn er nú í eyði en þarna voru mörg býli hér áður fyrr og mikil sókn í þorsk og hákarl. Í Grisavík eru enn ummerki verbúða, þaðan sem róið var. Lokinhamramenn fengu samþykkt ein fyrstu drög að fiskveiði landhelgi á Íslandi. Á útkjálkanum frá Kirkjubólsdal í Dýrafirði að Tjaldanesdal í Arnarfirði, er talin vera mikil byggð álfa, drauga og trölla. Í Tröllakrika innst í Tjaldanesdal á að hafa verið mikil tröllabyggð. Í Stapanum við Stapadal var talin mikil álfabyggð og þar er einnig álagablettur, en þar má ekki trufla með hávaða eða látum. Í mannheimum fæddust svo öðru hvoru einstaklingar sem virtust kunna að kveða niður þennan ófögnuð.
Ísafjarðardjúp
Kaldalón er við norðaustanvert Ísafjarðardjúp. Að austan er Langadalsströnd en að vestan er Snæfjallaströnd. Í djúpinu eru Æðeyjar og Vigur. Kaldalón sem er nú í eyði, er einn sérkennilegasti fjörðurinn við Ísafjarðardjúp. Þar er Seleyri sem er paradís máfa, tjalda, sendlinga og sela. Innan Seleyrar er sjálft Kaldalónið þar sem er fjöldi álfta, gæsa og vaðfugla. Talið er að Kaldalón sé innan stórrar megineldstöðvar sem kennd er við Hrafnsfjörð í Jökulfjörðum. Dalurinn er grafinn af Kaldalónsjökli sem var skriðjökull frá Drangajökli sem nú hefur hopað inn í dalbotninn. Votubjörg er hamraveggur innst í Kaldalóni um 300 m hátt en þar steypist jökulsáin Mórilla niður. Lónhóll er vestan við Mórillu á móts við mikinn jökulgarð, en fyrir ofan hann er kletturinn Keggsir. Þar og á áreyrum og í jökulruðningi sést líparít Hrafnsfjarðareldstöðvarinnar. Í hamraveggjum dalsins er lagskipt basalt eins og víðast á Vestfjörðum
Hornstrandir
Ströndin frá Kögri við Fljótavík austur að Geirólfsgnúpi heitir Hornstrandir. Horn- og Hælavíkurbjarg eru á Hornstöndum. Hælavíkurbjarg er hættulegt en Hornbjarg er lengra, en þau eru ein mestu fuglabjörg á landinu að Látrabjargi undanskildu. Í Hælavíkurbjargi er Gránef, en þar er mesta svartfuglabyggð á Íslandi. Austurhluti bjargsins er talinn heiðinn, en þar er gífurlega mikið af fugli. Þessi blágrýtisbjörg eru frá Tertíertímabilinu og með þeim elstu á Íslandi. Þunnir melar í Hornvík bera síðasta jökulskeiði vott og þar er einnig gamall marbakki sem sýnir að sjávarstaða í lok ísaldar var um 16-20 m hærri en nú.
Á Hornstöndum er Hornstrandafriðland þar sem mannhæðarhá hvönnin vex, en af henni koma nöfnin Hvannadalsvatn, Hvannadalsskarð, Hvannadalur og Hvanná.
Árneshreppur
Árneshreppur á Stöndum er að hluta í eyði, en hann er nyrsta byggð í Strandasýslu. Byggðin liggur á milli Reykjarfjarðar og Ingólfsfjarðar. Við sunnanverðan Reykjarfjörð eru hrikalegustu gnípur landsins í Kambi í Reykjarfjarðarhyrnu. Hæstur er Lambatindur um 854 m. Kambur er við suðurmörk mikillar megineldstöðvar frá Tertíertíma sem kallast Árneseldstöðin og er um 12 milljón ára gömul. Norðurmörkin eru í Ófeigsfirði norðan Ingólfsfjarðar. Jarðlög eldstöðvarinnar eru talin um 1500 m þykk og er eldstöðin víða rofin svo sést í rætur hennar. Fjölbreyttar og litríkar bergtegundir koma frá henni. Trékyllisvík er í Árneshreppi en inn í víkinni er fjöllóttur Norðurfjörðurinn með öllum sínum dalverpum.
Árneshreppur er harðbýll hreppur, þar sem veðráttan er svöl og rök. Oft eru óþurrkar á sumrin og algengt er að þoka liggi yfir ströndum. Hafísinn kemur þar oftar upp að en annars staðar á landinu.
Vættartrúin hefur varðveist einna best á Vestfjörðum og víða eru álagablettir huldufólks og bústaðir. Þaðan eru margar skemmtilegar þjóðsögur komnar um álfa, tröll, dverga og drauga. Talið er að eftir því sem norðar dregur, fjölgi vættunum.