Camping.is

Hvalfjörður

Vesturland nær frá mörkum höfuðborgarsvæðisins á Kjalarnesi, um Hvalfjörð, Borgarfjörð, Snæfellsnes, Dali og að Holtavörðuheiði í norðri. Um Hvalfjörðinn þurftu allir að fara sem vildu komast norður á land hér áður. Nú hafa Hvalfjarðargöngin stytt þessa leið til muna. Í Hvalfirði er nú hið besta útivistarsvæði í nágrenni höfuðborgarsvæðisins. Margir muna lyktina í Hvalfirði forðum þegar þaðan voru stundaðar hvalveiðar og hvalurinn skorinn í fjöruborðinu. Innst í botni fjarðarins er Botnsdalur, en upp frá dalnum rís fjallið Hvalfell. Sunnan við Hvalfell eru svo Botnssúlur sem eru með yngstu jarðmyndunum á svæðinu. Þær eru útkulnuð megineldstöð síðan á ísaldartíma. Þegar eldvirkni minnkaði í Botnssúlum á ísöld lagðist jökull yfir svæðið. Þegar leið á ísöldina gaus undir jöklinum í Botnsdal og móbergsfjall hlóðst upp úr 600-700 m þykkum jöklinum og Hvalfell sem er 852 m hár móbergsstapi myndaðist. Þegar jökulinn svo bráðnaði myndaðist stöðuvatnið Hvalvatn sem er um 160 m djúpt og var um skeið dýpsta vatn á Íslandi. Í Klettahöfða úr Hvalfelli sem liggur að vatninu er Arnesarhellir. Hann er bæli útiliguþjófsins Arnesar Pálssonar sem var uppi um 1750 og er með frægustu útilegumönnum Íslands. Talið var að hann hefði verið í slagtogi með Fjalla-Eyvindi og Höllu.

Elstu jarðlög í Hvalfirði eru við fjarðarmynnið, neðst í Akrafjalli og á Kjalarnesi og eru þau um 4 milljón ára gömul. Jarðlögin yngjast svo eftir því sem innar dregur í fjörðinn. Áin Botnsá rennur úr Hvalvatni til vesturs, en sveigir svo til suðvesturs og rennur um eitt hrikalegasta gljúfur landsins. Gljúfrin eru um 220 metra djúp, og um 1.5 km löng og innst í þeim er fossinn Glymur um 200 m hár og er hæsti foss landsins. Þarna sést hvert basalthraunið ofan á öðru með rauðum þunnum setlögum á milli og er líklegt að þau hafi myndast við jökulhlaup úr Hvalvatni. Í gljúfrunum er mikið um Fýlsvarp og er fuglinn þar í þúsundatali.

Borgarfjörður

Við mynni Hvalfjarðar renna saman Hafnarfjall, vestan megin og Skarðsheiði og má sjá tignarlega tinda, hvassa kamba, hamrakrika, skriður, skörð og skálar í þeim. Hæsta brún fjallgarðsins er Heiðarhorn um 1054 m hátt, en þekktustu tindar Skarðsheiðar eru Skessuhorn um 967 m hátt og Skarðshyrna um 923 m há. Hafnarfjall er gróðursnautt og við það verða hvað mestu vindar á Vesturlandi. Norðan fjallanna opnast svo blómlegar sveitir Borgarfjarðar. Við jaðar fjallanna er Andakíll, en síðan tekur Skorradalurinn við sem er gróðursæll vatnsdalur. Austan við fjöllin eru Leirársveit og Svínadalur með Vatnaskógi.

Berggrunnurinn sem liggur á milli Hvalfjarðar og Borgarfjarðar er myndaður í lok Tertíertímabilsins, en þá lá aðalgosbelti landsins þarna um, en nú liggur það mun austan á landinu. Elstu berglögin eru í Melasveit en það eru basalthraun sem mynduðust við gos á sprungum. Megineldstöð á svæðinu gaus fyrir um 5.5 milljón árum og var virk í um 1.5 milljón ár. Elstu jarðlögin úr þessari eldstöð eru andesíthraun norður af Skarðsheiði og ná þau að mynni Skorra- og Lundareykjadals. Einnig finnst á svæðinu líparít, granófýr og gabbró. Bæði basalt- og líparíthraun eru runnin frá eldvörpum í nágrenni Skessuhorns.

Hallmundarhraun er í Borgarfirði og er talið vera frekar ungt en undir því liggur svokallað landnámslag. Hraunstraumurinn kemur úr gíg norður af Jökulkróki milli Eiríksjökuls og Langjökuls. Hvítá hefur grafið sér talsverð gljúfur á svæðinu. Undan Hallmundarhrauni renna Hraunfossar í Hvítá sem eru lindárfossar innarlega í Borgarfirði, við Hraunsás á mörkum Hálsasveitar og Hvítársíðu. Skammt fyrir ofan Hraunfossa er Barnafoss sem er þekktur fyrir brýr og steinboga sem myndast hafa þar í berginu.

Norðurárdalur er nyrstur Borgarfjarðardala og nær alla leið upp undir Holtavörðuheiði sem brúar bilið milli Vesturlands og Norðausturlands. Grábrók er gjallgígur í Norðurárdal, rétt við þjóðveginn, en allt í kring má sjá hraun sem styngur í stúf við annars aldrað umhverfi dalsins. Jökulsorfin blágrýtisfjöll umlykja dalinn á báða vegu.

Grábrækur eru í raun tvær þær Stóra-Grábrók við þjóðveginn og Litla-Grábrók rétt fyrir ofan, en hefur að mestu verið mokað burt. Þriðji gígurinn og sá vestasti er Grábrókarfell, stundum nefndur Rauðabrók. Þessir gígar eru austustu eldvörp í Ljósufjallaeldstöðvarkerfinu á austanverðu Snæfellsnesi. Aðalhraunið er runnið frá Grábrókarfelli. Gígarnir og Grábrókarhraunið, sem er apalhraun, voru friðlýst árið 1962 vegna sérstöðu þessara náttúrumyndana.

Fjallið Baula sem er um 934 m hátt úr ljósu gróðursnauðu líparíti er í Norðurárdal og gnæfir yfir Borgarfjörðinn. Baula sést víða að og er tignarleg keila. Norðaustur af Baulu er fjallið Litla-Baula sem er einnig keilulaga líparítfjall, en austan úr henni liggur Skildingafell sem er líparítsfjallsrani. Öll þessi fjöll mynduðust í sömu umbrotum og eru meira en 3 milljón ára gömul eða síðan í lok Tertíertímabilsins.

Birki hefur víða náð að vaxa í Grábrókarhrauni og þar er hægt að finna margar skjólsælar lautir. Gróðursældin er þó hvað mest við Hreðavatn sem er einstaklega friðsæll og fallegur staður.
Norðurá rennur niður Norðurárdalinn og hefur í gegnum tíðina fyllt undirlendi dalsins og grafið sér gljúfur. Þar er fossinn Glanni ekki langt frá þjóðveginum áður en komið er að Bifröst og Hreðavatnsskála.

Snæfellsnes

Hnappadalur er á Snæfellsnesi og er megnið af undirlendi dalsins eitt hraunflæmi. Helstu hraunin eru Eldborgarhraun og Gullborgarhraun og eru þau kennd við tvær eldborgir á svæðinu þær Eldborg og Gullborg, sem eru eldvörpur. Einnig hafa runnið hraun úr Rauðhálsum, Rauðamelskúlum og Barnaborg. Barnaborg stendur austast ein og sér, fyrir miðjum dalnum. Eldborg er um 200 m í þvermál og er syðst eldstöðvanna. Fjórir gígar eru utan í eldborg. Öxl sem er alveg upp við hana suðaustan megin, þar næst Litla-Eldborg og fjærst er Rauðhóll. Norðanmegin er gígur sem ekki er vitað um nafnið á. Gullborg er í norðanverðum Hnappadal og hraunin úr henni eru bæði hellu- og apalhraun. Austast á milli eldborganna eru Rauðhálsar sem eru óreglulegt eldvarp sem spúð hefur miklu og litríku gjalli umhverfis eldstöðina. Úr Rauðhálsum eru runnin fremur úfin hraun í vesturátt að rauðum gjallgígum sem heita Syðri- og Ytri-Rauðmelskálar. Á milli skálanna rennur svo Haffjarðará. Mjög fjölbreytt landslag er í Hnappadal en undirstöður dalsins standa á um 7-10 milljón ára gömlu bergi frá Tertíertímanum. Frá sama tíma eru basaltslögin í Hafursfelli, Fagraskógarfjalli og Kolbeinsstaðarfjalli. Yngstu jarðlögin eru hins vegar aðeins 1000-3000 ára gömul.

Á ísaldartíma lá jökull yfir öllu, en þegar hann bráðnaði fell sjórinn inn í Hnappadalinn og hann varð fjörður, þar til landið reis alveg úr sjó. Þá stóð sjór um 60 m hærra en nú og náði inn að Oddstaðarvatni þar sem sjást malarhjallar og brimþrep. Víða má finna slíkar sjávarmenjar á Snæfellsnesi.

Melarnir sem liggja frá Hítará að Rauðhólshrauni eru nú örfoka, en þeir eru gerðir úr margra metra þykkum leirsetlögum, sandi og möl sem hafa myndast í sjó. Þetta er langtíma setlagamyndun úr bergmylsnu frá jöklum, straumvötnum og rofi sjávar. Jökulrákir benda til þess að jökullinn hafi skriðið frá fjöllum og í suðvestur út dalinn og í Faxaflóa. Eilífsvötn eru jökulmenjar sem nefnast jökulker og eru tilkomnar vegna stórra ísflykkja sem hafa hugsanlega verið þarna í jökullóni. Jökulset hefur svo hlaðist í kringum jakana og myndað hvosirnar sem vötnin eru nú í. Talið er að Hnappadalur hafi áður verið gróðursæll og hlíðar hans kjarri vaxnar og þar fagrir skógar. Á Snæfelssnesi er stórt eldstöðvarkerfi á reklausu gosbelti sem nefnist Ljósufjallaeldstöðvarkerfið og er kennt við fjallgarð vestan Hnappadals. Þarna hefur oft gosið síðan á Ísöld, allt frá Grábrók í Norðurárdal vestur og norður í Berserkjahraun í Helgafellssveit. Sama kerfið tengir Eldborg, Barnaborg, Rauðmelskúlur og Rauðhálsa. Hugsalega er Gullborg einnig tengd kerfinu en Gullborgarhraun umlykur hnúkana Sandfell, Þverfell og Hnúka sem eru allt móbergsfell og mynduðust í gosi undir jökli. Ljósufjallaeldstöðvarkerfið er enn virkt og sum hraunin frá því nokkuð ung. Helluhraun sem runnið hafa úr Eldborg eru um 5000 ára gömul og úr Syðri-Rauðmelskúlum aðeins um 2600 ára.

Á Snæfellsnesinu sunnanverðu er Staðarsveit þar sem annars vegar er láglendi og hins vegar fjallgarður sem Faxaflóabrimið hefur barið. Láglendið þar er að mestu sjávarset og er sveitin grösug og þar finnst mikið af mýrum, flóum, smávötnum og sprænum. Fjörurnar eru tugir kílómetrar að lengd og eru úr skeljasandi, en Snæfellsjökull gnæfir yfir í vestri.

Á Tertíertímanum lá gosbelti skáhalt yfir Snæfellsnes um Staðarsveit og Helgafellssveit. Mestur hluti blágrýtisstafla Íslands er talinn eiga rætur sínar í þetta gosbelti, en fyrir 6 milljónum ára dofnaði virkni þess og nýtt gosbelti varð virkt austar. Það gosbelti er forveri Reykjanes-Langjökulsgosbeltisins sem nú er virkt. Elliðatindar heita fjöllin vestast í Staðarsveit og eru hluti af þessari fornu megineldstöð. Kjarninn er á milli Elliðahamars og Baulárvallavatns, en bergið nær vestur í Þorgeirsfell. Mikið grjóthrun er úr Elliðahamri sem er í vestur frá bæjartóftunum og heitir stærsti kletturinn, Gýgjarsteinn. Í hömrunum fyrir ofan Gýgjarstein er svokallað Hamarsgat sem er stór hellisskúti. Mörg björgin í túninu fyrir neðan eru nafngreind að talið er af ábúendum fyrri tíðar. Því var trúað að þar lifðu álfar og huldufólk í hverju bjargi. Hraun eru þarna á báðar hliðar og heitir það Elliðahraun vestanmegin, en Skollahraun austanmegin.

Yngstu gosmyndanir í Staðarsveit eru frá nútíma en það eru Búðarhraun, Bláfeldarhraun og Hraunsmúlahraun. Bláfeldarhraun rann úr einni af mörgum Rauðkúlum Snæfellsness, en Hraunsmúlahraunið er komið úr litlum gíg efst í Lýsishyrnu.

Smávötn eru allmörg í Staðarsveit og er vatnagróður þar hvað fjölþættastur á Íslandi. Á Snæfellsnesi finnst kolsýruríkt ölkelduvatn sem er á bragðið líkt og sódavatn með járnkeim og er stærsta ölkeldan í Staðarsveit. Sú heitir Lýsuhólslaug og hafa þar verið boraðar holur og vatnið notað til upphitunar. Þarna finnst bæði volgt og kalt ölkelduvatn, en það þykir gott til lækninga vegna höfuðverks, flökurleika og gigtar.

Á sunnanverðu Snæfellsnesi við Breiðuvík er Hraunlandarif sem svo tengist Búðarhrauni í vestri og lokar botni Breiðuvíkur. Austan við hraunið rennur Hraunhafnará til sjávar um Búðarós, en austan Búðaróss eru fjörurnar Gullsandur. Sandurinn þar er gullsleginn í sólskini vegna steindarinnar olivine sem í honum er. Á tímum seinni heimstyrjaldar var þarna tekinn sandur og notaður til steypugerðar í Reykjavík. Uppsátur báta hefur verið í Búðarósi frá upphafi byggðar á Íslandi. Búðarhraun, sem er apalhraun, kemur úr Búðarkletti sem er margfaldur klepragígur. Ná gígbarmarnir að austanverðu um 88 m hæð. Aðalhraunrennslið hefur runnið í vestur frá gígnum og kvika virðist hafa runnið í göngum frá honum til norðausturs frá Búðarkletti og þar myndast mikill hraunhellir. Búðarhraun er gróðursælt vegna raka frá Snæfellsjökli og þar vaxa margar háplöntur. Sóleyjar og Blágresi ná þar um 1 m á hæð og þar finnast flestar burknategundir á Íslandi, sem verða óvenju stórir og því kallaðir tröllaburknar. Einnig eru margar berjategundir í hrauninu og jafnvel má finna þar ferlaufasmára og skrautpunt sem nú eru friðaðir líkt og margar burknategundir. Frá árinu 1977 hefur Búðarhraun verið friðland. Í hrauninu eru margir hellar og sá stærsti er Búðarhellir, stundum kallaður Klettshellir, en hraunið var nefnt Klettshraun til forna. Í norðvesturjaðri Búðarhrauns eru Hraundríli (hornito) sem nefnd hafa verið Dverghús. Hraundrílin eru um 20-30 talsins í hnapp, keilumynduð og hol að innan. Þau eru um mannhæðar há. Dríli sem þessi myndast við logandi útstreymisop gosgufu, yfirleitt nálægt eldgígum. Í gegnum hraunið frá Búðum og að Hraunlöndum liggur Klettsgata sem var mikið notuð áður fyrr við flutninga á skreið og öðrum varning. Hægt er að komast að Hraunlandarifi um Klettsgötu.

Eldkeilan Snæfellsjökull stendur yst á nesinu um 1446 m há og sést víða að. Í suðurhlíðum hennar sjást storknaðir hraunstraumar, en hinar hlíðar hennar líta öllu sakleysislegri út. Hvít og hrein jökulhettan hvílir ofan á og er huliðshjálmur eldfjallsins. Gígur fjallsins er bæði víður og djúpur, en hálffullur af jökulís. Hann er umgirtur snarbröttum jökulveggjum að sunnan og austan, en skeifumyndaður og opinn til norðvesturs. Tindarnir þrír á gígbarminum nefnast Vestur-, Mið- og Norðurþúfa. Snæfellsjökull er virkt eldfjall og að minnsta kosti þrjú stórgos hafa orðið í toppgígnum á nútíma. Oft hefur einnig gosið í hlíðum hans og í nánasta nágrenni. Eldstöðvum Snæfellsjökuls er skipt í tvo flokka. Annars vegar eru eldstöðvar í jöklinum sem hafa gosið bæði basalti, líparíti og andesíti. Hins vegar eru eldvörp á láglendinu umhverfis fjallið sem aðallega basaltkvika rennur frá. Mesta gos á nútíma varð á 3.öld eftir Krist og virðist hafa verið sprengigos sem spúði ljósleitu öskulagi yfir norðanvert nesið og sunnanverða Vestfirði. Seinna hefur runnið kvika úr gígnum yfir suðurhlíðar fjallsins og út í sjó. Um 20-30 hraun hafa runnið frá eldstöðvum í nágrenni fjallsins og er Búðarhraun eitt þeirra. Snæfellsjökull hefur ekki látið mikið á sér kræla að undanförnu en þegar fjallið gís má búast við ofsafengnu sprengigosi og hamfarahlaupum.

Purkhólahraun er með eldri hraununum og hverfur í sjó á breiðum kafla og þar hefur því bæst nokkuð við landið. Í þessu hrauni sem öðrum á Snæfellsnesi má finna marga hella og eru sumir þeirra nokkuð stórir.

Byggðin undir jökli hefur frá upphafi byggst á sjósókn og voru verstöðvar þar margar, þótt byggðin sé strjál. Flestir bæir á milli Hellna og Hellissands eru komnir í eyði, en sjósókn er enn aðaluppistaðan í atvinnulífi þettbýliskjarna á Snæfellsnesi. Norðanmegin við jökulinn eru Hellissandur, Rif og Ólafsvík, en sunnanmegin eru Arnarstapi og Hellnar.

Í umhverfi Arnarstapa má finna sérkennilegar bergmyndanir og mikið fuglalíf. Nokkuð vestan við Hellna eru fornar verstöðvar sem heita Djúpalón og Dritvík. Dritvík var með þeim stærstu á Íslandi og voru þar um 300-400 manns þegar mest var og róið var á 60 bátum. Upp úr 1860 lagðist verstöðin af.

Stykkishólmur stendur við Breiðafjörð, sem er eitt af undrum Íslands, en þar finnast óteljandi eyjar. Stærstu eyjaklasarnir nefnast Suðureyjar og eru á Hvammsfirði en Vestureyjar eru norðar og tilheyra Vestfjörðum.

Suðureyjar eru í raun skerjagarður við mynni Hvammsfjarðar og eru jökulsorfin hvalbök eftir skriðjökla eins og flestar eyjar á Breiðafirði. Munur á flóði og fjöru við Breiðafjörð er mikið og munar um 4-5 m í Hvammsfirði. Mjög mikill straumþungi er þar í stórstreymi og eiga bátar þá og skip erfitt með siglingar. Á Suðureyjum er nokkuð um æðavarp og Svartbaksvarp. Fuglalíf eyjanna er mjög fjölbreytt og seinni part sumars koma þangað fjöldi Grágæsa til að fella fjaðrir. Brokey á Hvammsfirði, nálægt Skógarströnd er stærsta eyjan. Í upphafi 20.aldar bjuggu þar bátasmiðir og uppfinningamenn sem virkjuðu sjávarföllin til þess að fá rafmagn í kornmyllu sem þar var. Norðan við Brokey, er Öxney þar sem landkönnuðurinn Eiríkur rauði bjó, en hann lagði upp í hættuför til Grænlands fyrir um 1000 árum úr Eiríksvogi. Árið 2000 gerði Gunnar Marel Eggertsson það sama þegar hann sigldi á víkingaskipi sínu Íslending vestur um haf til þess að minnast ferðar Eiríks. Þormóður Eiríksson sem talinn var lengi mestur galdramanna á Vesturlandi og var lærifaðir Galdra-Lofts bjó um 1700 í Gvendareyjum, nálægt Skógarstöndinni. Hrappsey sem er á miðjum Hvammsfirði er þó einna merkilegust eyjanna því þar er megineldstöð og hefur jökullinn skafið niður á iður hennar og þar komist í snertingu við gabbró. Gabbró er bergtegund sem storknar mjög djúpt í jörðu og er oft dökk á lit. Gabbróið í Hrappsey er merkilegt fyrir þær sakir að það er ljóst á lit. Þar var einnig fyrsta prentsmiðja landsins sem kirkjan átti ekki. Hún var stofnuð um 1773 af Boga Benediktssyni og voru prentaðar um 50 bækur og fyrsta mánaðarrit Íslendinga “Islanske Maanedstidende”. Hrappseyjarprentsmiðjan var svo seld árið 1795 og flutt að Leirárgörðum í Leirársveit, en hafði þá starfað í um 23 ár. Enginn býr í Suðureyjum lengur.

Dalir

Dalasýsla er með frægari sýslum landsins vegna sögufrægðar sinnar á Sturlungaöld, en þar er Haukadalur, þröngur og grafinn af jöklum ísaldartímans. Haukadalsvatn eru leifar síðustu jökultungunnar og eftir endilöngum dalnum rennur Haukadalsá. Af örnefnunum Skógarstönd, Lækjarskógur, Stóriskógur, Ljárskógar, Glerárskógar og Bakskógur má ætla að fyrrum hafi þarna verið miklir skógar. Landkostir dalanna hafa því rýrnað mjög og virðist skógurinn hafa eyðst mun fyrr en 1700, því þá voru landgæði hans lítil og hann fór hnignandi. Haukadalsáin hefur ruðst þar fram í vatnavöxtum og eytt jarðvegi og gróðri. Í Haukadal er kirkjustaðurinn Stóra-Vatnshorn og Þingstaðurinn Jörfi. Sunnan við Stóra-Vatnshorn var bærinn Eiríksstaðir, þar sem Eiríkur rauði bjó. Þar fæddist sonur hans Leifur-heppni. Veðurfar í Haukadal er nokkuð ólíkt því sem er á láglendi við Hvammsfjörð og sumarhitinn þar er mun hærri en á láglendi við sjó.